Quên mật khẩu là một trong số ít trải nghiệm mà người dùng mạng ở mọi lứa tuổi đều có chung. Mật khẩu càng mạnh thì càng dễ quên, mà mỗi lần bấm "quên mật khẩu" lại mở ra một hành trình mới: mã xác nhận gửi về một số điện thoại đã bỏ, câu hỏi bảo mật do chính mình đặt từ mười năm trước, và dòng chữ quen thuộc "mật khẩu mới không được trùng mật khẩu cũ".
Mười mẩu chuyện vui dưới đây là những lần ai đó vật lộn với chính mật khẩu của mình. Không có ai đáng cười ở đây ngoài cái tình huống, vì ai đọc cũng thấy mình trong ít nhất một mẩu. Cuối bài là phần chuyện thật đằng sau: cách đặt mật khẩu vừa khó đoán vừa nhớ được, và vì sao trình quản lý mật khẩu cứu được nhiều buổi sáng.
Mật khẩu mạnh đến mức chủ nhân cũng không vào được
Mỗi lần trang web đòi "ít nhất tám ký tự, có chữ hoa, chữ thường, số và ký tự đặc biệt", người dùng lại sáng tác ra một thứ mà chính họ không giải được.
Mật khẩu không ai đoán được
Tèo tạo tài khoản ngân hàng mới, nghĩ ra một mật khẩu cực khó gồm tên con mèo đọc ngược, năm sinh của bà ngoại cộng thêm bảy và hai dấu chấm than. Tèo hài lòng lắm: "Thế này thì không ai đoán nổi."
Sáng hôm sau, Tèo mở ứng dụng, gõ ba lần sai cả ba. Tài khoản bị khoá tạm thời. Tèo ngồi tính lại năm sinh bà ngoại cộng bảy, rồi nhớ ra không chắc mình cộng bảy hay trừ bảy.
Đến chiều Tèo phải mang căn cước ra quầy để mở khoá. Chị giao dịch viên an ủi: "Mật khẩu anh đặt tốt lắm, đúng là không ai đoán được." Tèo gật đầu buồn bã: "Kể cả em."
Đổi mật khẩu định kỳ
Ứng dụng bắt chị Mơ đổi mật khẩu ba tháng một lần. Lần đầu chị thêm số 1 vào cuối. Lần sau thêm số 2. Đến lần thứ chín, chị phải mở sổ ra đếm xem đã tới số mấy rồi.
Lần thứ mười, máy báo: "Mật khẩu mới quá giống các mật khẩu gần đây." Chị Mơ ngồi nghĩ nửa tiếng, cuối cùng đặt theo tên món ăn tối hôm đó.
Ba tháng sau đến hạn đổi tiếp, chị không nhớ tối hôm đó đã ăn gì. Chị bảo chồng: "Anh nghĩ kỹ đi, ba tháng trước mình ăn canh chua hay cá kho?" Cả nhà ngồi ôn lại thực đơn như ôn thi.
Hành trình bấm "quên mật khẩu"
Nút "quên mật khẩu" hứa hẹn một lối thoát nhanh. Thực tế, nó thường dẫn sang một mê cung khác.
Mã gửi về số cũ
Na bấm "quên mật khẩu" trên tài khoản mạng xã hội cũ. Máy báo: "Mã xác nhận đã được gửi về số điện thoại có đuôi 47." Na nhìn chiếc điện thoại hiện tại, đuôi 82.
Số đuôi 47 là sim Na dùng hồi sinh viên, đã cắt từ bốn năm trước. Na chọn cách khác: gửi mã về email. Máy báo đã gửi tới một địa chỉ email mà Na lập năm lớp chín, tên đăng nhập là một câu thơ.
Na mất thêm một buổi tối để khôi phục cái email lớp chín. Khi vào được, hộp thư có ba trăm thư chưa đọc, thư mới nhất là mã xác nhận. Mã đó đã hết hạn sau mười phút.
Câu hỏi bảo mật
Tài khoản cũ hỏi Bin: "Tên con vật nuôi đầu tiên của bạn là gì?" Bin tự tin gõ "Mực", tên con chó hồi nhỏ. Sai.
Bin thử "Vàng", con mèo nhà bà. Sai. Thử "Lu", con cá vàng. Vẫn sai. Bin gọi về hỏi mẹ hồi nhỏ nhà mình còn nuôi con gì nữa không. Mẹ nghĩ một lúc: "Có con gà tre tên Tướng, con đặt đấy."
Bin gõ "Tướng". Đúng. Tài khoản mở ra. Bin chẳng nhớ nổi con gà, nhưng mười năm trước, Bin của tuổi mười hai lại rất nhớ.
Khi máy còn nhớ giỏi hơn người
Trình duyệt và điện thoại thường tự lưu mật khẩu. Tiện, cho tới ngày phải dùng một máy khác.
Mật khẩu sống trong máy cũ
Anh Khoa dùng một trang quản lý hoá đơn tiền điện suốt năm năm mà chưa từng gõ mật khẩu, vì trình duyệt tự điền. Hôm đổi máy tính mới, trang đó hỏi mật khẩu. Anh nhìn ô trống, ô trống nhìn lại anh.
Máy cũ đã mang đi thu cũ đổi mới từ sáng. Anh chạy ra cửa hàng, nhân viên vui vẻ cho anh mượn lại chiếc máy ấy mười phút. Anh mở trình duyệt, vào phần mật khẩu đã lưu, chép tay ra giấy.
Mật khẩu là "matkhau123". Anh Khoa ngồi im một lúc rồi về nhà đổi ngay. Năm năm, anh bảo vệ hoá đơn tiền điện bằng một cánh cửa không khoá.
Dấu tích trên màn hình khoá
Chị Mơ đặt hình mở khoá điện thoại là một chữ cái phức tạp. Một tuần sau chị bị trẹo tay phải, phải mở khoá bằng tay trái. Ngón tay trái không biết đường đi.
Chị vẽ thử năm lần. Máy bắt chờ ba mươi giây. Vẽ thêm năm lần, máy bắt chờ năm phút. Con gái chị đi ngang, nhìn màn hình một giây rồi nói: "Mẹ nghiêng máy lên chút." Dưới ánh đèn, vết ngón tay trên màn hình hiện rõ đường vẽ quen thuộc.
Chị Mơ mở được khoá, cảm ơn con, rồi đi lau màn hình ngay lập tức. Chiều hôm đó chị đổi sang mã số. Lần này chị dặn con đừng nhìn.
Đặt lại mật khẩu, rồi lại quên
Có những vòng lặp mà chỉ người trong cuộc mới hiểu: đặt lại, đăng nhập được, đăng xuất, rồi quên lần nữa.
Mật khẩu mới không được trùng mật khẩu cũ
Tèo quên mật khẩu email, bấm đặt lại. Tèo gõ mật khẩu mới mà Tèo hay dùng. Máy báo: "Mật khẩu mới không được trùng mật khẩu cũ."
Tèo sững người. Vậy là mật khẩu cũ chính là cái mình vừa gõ. Tèo không hề quên, chỉ là lúc đăng nhập Tèo gõ nhầm một chữ hoa.
Tèo bấm quay lại, đăng nhập bằng đúng cái mật khẩu ấy, lần này gõ chậm. Vào được. Tèo kể với mấy đứa bạn cùng phòng trọ. Cả phòng gật gù: lần đầu tiên thấy một thông báo lỗi lại đi nhắc bài cho người dùng.
Lưu vào nơi an toàn
Bin rút kinh nghiệm, ghi tất cả mật khẩu vào một tệp trên máy tính, đặt tên tệp là "Không phải mật khẩu" để kẻ gian không nghi ngờ. Rồi Bin đặt mật khẩu cho tệp đó.
Một tháng sau, Bin cần mở tệp. Máy hỏi mật khẩu. Bin ngồi nhớ, nhớ mãi không ra, mà mật khẩu của tệp thì Bin đã ghi... vào chính tệp đó.
Bin ngồi cười một mình trước màn hình. Rồi Bin tải về một trình quản lý mật khẩu, đặt đúng một mật khẩu chính thật dài nhưng nhớ được, và viết ra giấy cất vào ngăn kéo ở nhà.
Tình huống chỉ mật khẩu mới tạo ra được
Hai mẩu cuối dành cho những lúc mật khẩu biến một việc nhỏ thành một buổi phiêu lưu.
Mạng nhà bạn
Na đến chơi nhà bạn, xin mật khẩu mạng không dây. Bạn Na bảo: "Mật khẩu dán ở sau cục phát sóng." Cục phát sóng nằm trên nóc tủ quần áo, sau ba thùng giấy đựng đồ mùa đông.
Na trèo lên ghế, nghiêng đầu, soi đèn điện thoại, đọc được một dãy mười sáu ký tự trộn chữ và số. Na đọc to, bạn gõ. Sai. Đọc lại từng chữ, phát hiện chữ "O" thật ra là số không.
Lần thứ ba thì vào được. Na trèo xuống, ngồi vào ghế, mở điện thoại lên và nhận ra mình chỉ định xem giờ.
Bàn phím đổi ngôn ngữ
Chị Mơ gõ mật khẩu lần nào cũng sai, dù chị chắc chắn đúng. Gõ đến lần thứ năm thì chị gọi con trai. Con trai nhìn một giây: bộ gõ đang bật chế độ tiếng Việt, chữ "dd" trong mật khẩu tự biến thành chữ "đ".
Con trai tắt chế độ gõ dấu, chị gõ lại, vào ngay. Chị nhìn con bằng ánh mắt của người vừa được cứu khỏi lũ.
Hôm sau con trai đổi mật khẩu cho mẹ thành một câu ngắn không có chữ "dd", không có chữ "w". Chị Mơ bảo đây là món quà thiết thực nhất năm.
Chuyện thật đằng sau: vì sao ai cũng quên mật khẩu
Bộ nhớ con người giỏi ghi nhớ những thứ có nghĩa, có hình ảnh, có câu chuyện, và kém với chuỗi ký tự rời rạc. Quy định kiểu "phải có chữ hoa, số, ký tự đặc biệt" đẩy người dùng tới những mật khẩu ngắn và khó nhớ, rồi người ta xoay xở bằng cách thêm số 1 vào cuối, dùng lại một mật khẩu cho nhiều nơi, hoặc ghi ra giấy dán cạnh máy. Đó mới là kẽ hở thật, không phải độ khó của từng ký tự.
Các khuyến nghị bảo mật phổ biến hiện nay ưu tiên độ dài hơn sự rối rắm: một cụm bốn, năm từ ngẫu nhiên ghép lại thường vừa dài vừa dễ nhớ hơn một chuỗi tám ký tự lộn xộn. Việc bắt đổi mật khẩu định kỳ mà không có lý do (như nghi bị lộ) cũng không còn được coi là cách hay, vì nó khiến người dùng chọn những mật khẩu dễ đoán hơn.
Cách đặt mật khẩu khó đoán mà vẫn nhớ được
Không cần trở thành chuyên gia bảo mật. Năm bước sau là đủ cho tài khoản cá nhân:
- Dùng cụm từ thay cho một từ. Ghép bốn đến năm từ không liên quan, thêm khoảng cách hoặc dấu gạch, ví dụ giả định "ấm trà xanh nhảy qua cầu thang". Dài, nhưng có hình ảnh nên dễ nhớ.
- Mỗi tài khoản quan trọng một mật khẩu riêng. Email, ngân hàng, mạng xã hội chính không bao giờ dùng chung. Một nơi lộ thì nơi khác vẫn an toàn.
- Dùng trình quản lý mật khẩu. Bạn chỉ cần nhớ một mật khẩu chính thật tốt, phần còn lại máy sinh và nhớ giúp. Mật khẩu chính có thể ghi ra giấy cất ở nhà, không chụp ảnh, không lưu trong ghi chú điện thoại.
- Bật xác thực hai lớp. Ngay cả khi mật khẩu lộ, kẻ gian vẫn cần thêm mã trên điện thoại của bạn. Nhớ cất mã dự phòng ở nơi an toàn phòng khi mất máy.
- Cập nhật số điện thoại và email khôi phục. Đổi số, bỏ email cũ thì vào cài đặt tài khoản sửa ngay. Đây chính là thứ cứu bạn trong lần quên tiếp theo.
Ngoài ra, khi đổi bộ gõ hoặc gõ mật khẩu trên máy lạ, hãy bấm biểu tượng con mắt để xem lại những gì vừa gõ trước khi bấm đăng nhập. Rất nhiều lần "sai mật khẩu" thật ra chỉ là bộ gõ tiếng Việt tự thêm dấu hoặc phím viết hoa đang bật.
Câu hỏi thường gặp
Ghi mật khẩu ra giấy có an toàn không?
Ghi ra giấy và cất ở nhà an toàn hơn dùng một mật khẩu yếu cho mọi nơi, vì kẻ tấn công qua mạng không với tới tờ giấy trong ngăn kéo. Điều cần tránh là dán giấy cạnh máy tính ở nơi đông người, chụp ảnh lại hay lưu trong tệp ghi chú không mã hoá.
Trình quản lý mật khẩu bị lộ thì có mất hết không?
Các trình quản lý uy tín mã hoá dữ liệu bằng mật khẩu chính mà chỉ bạn biết, nên dù kho dữ liệu bị lấy, kẻ gian vẫn phải đoán được mật khẩu chính. Vì vậy mật khẩu chính cần dài, riêng biệt, và tài khoản nên bật xác thực hai lớp.
Vì sao gõ đúng mật khẩu mà máy vẫn báo sai?
Hay gặp nhất là phím viết hoa đang bật, bộ gõ tiếng Việt tự biến "dd" thành "đ" hay "aw" thành "ă", hoặc bàn phím đang ở ngôn ngữ khác. Bấm biểu tượng con mắt để hiện chữ đang gõ, tắt chế độ gõ dấu, rồi thử lại trước khi bấm quên mật khẩu.
Câu hỏi bảo mật nên trả lời thế nào để vừa an toàn vừa nhớ được?
Câu trả lời thật như tên trường, tên thú cưng thường dễ bị người quen đoán ra hoặc tìm thấy trên mạng xã hội. Nhiều người chọn trả lời bằng một cụm từ riêng không liên quan rồi lưu trong trình quản lý mật khẩu, coi nó như một mật khẩu phụ.
Có nên để trình duyệt tự lưu mật khẩu không?
Với máy cá nhân có khoá màn hình, để trình duyệt lưu là tiện và an toàn ở mức chấp nhận được, nhất là khi đồng bộ qua tài khoản có xác thực hai lớp. Không nên lưu trên máy dùng chung, và nên xem lại danh sách mật khẩu đã lưu để thay những cái quá yếu.
Mấy truyện quên mật khẩu này hợp kể trong dịp nào?
Hợp giờ nghỉ trưa, buổi cà phê, hay mở đầu một buổi hướng dẫn dùng máy cho người nhà. Ai cũng từng quên mật khẩu nên người nghe dễ nhận ra mình, cười xong lại hỏi luôn cách đặt cho dễ nhớ. Đó là lúc phần mẹo cuối bài có ích.