Hỏi đường là một nghệ thuật dân gian có quy tắc riêng: người chỉ đường rất nhiệt tình, rất chắc chắn, và hay dùng những mốc mà chỉ người địa phương mới thấy. "Đi thẳng, đến chỗ cây to thì rẽ, qua cái quán ngày xưa bán bánh cuốn là tới" là một câu chỉ đường hoàn toàn bình thường, cho đến khi bạn phát hiện ra quán bánh cuốn đã đóng cửa từ năm năm trước.
Bài này kể mười mẩu chuyện vui tự viết về những lần hỏi đường, ở làng ven đô, trong phố nhiều ngõ, ở quán nước ven đường và ở cả những ngã năm khiến người ta lạc theo nhóm. Người chỉ đường trong chuyện ai cũng tốt bụng, có người còn dẫn đường tận nơi. Cái đáng cười là khoảng cách giữa lời chỉ và con đường thật. Cuối bài có phần chuyện thật đằng sau: cách hỏi đường để nhận được câu trả lời dễ dùng hơn.
Những cột mốc chỉ người trong xóm mới thấy
Người địa phương nhìn con đường bằng ký ức, còn người hỏi đường nhìn bằng mắt. Hai cách nhìn đó gặp nhau ở một câu chỉ đường, và chuyện vui bắt đầu từ chỗ chúng lệch nhau.
Cây to
Bin hỏi đường tới nhà bạn ở một làng ven đô. Bác ngồi đầu ngõ chỉ: "Đi thẳng, đến cây to thì rẽ trái." Bin đi thẳng, gặp một cây to, rẽ trái, gặp ngõ cụt. Bin quay ra, hỏi tiếp một cô bán rau. Cô bảo: "Không phải cây đấy, cây to cơ."
Bin đi tiếp, gặp cây thứ hai to hơn, rẽ trái, lần này đến đúng nhà bạn. Kể lại chuyện, bạn Bin cười: "Ở đây ai cũng biết có cây to và cây to cơ, cây kia chỉ là cây to vừa." Bin gật gù, nghĩ rằng làng này có cả một hệ đo kích thước cây riêng mà người ngoài không có sách học.
Quán bánh cuốn ngày xưa
Na được chỉ: "Qua cái quán bánh cuốn thì rẽ phải, nhà thứ ba." Na đi mãi không thấy quán bánh cuốn nào, chỉ có một tiệm điện thoại, một tiệm tóc và một tiệm bán đồ ăn sáng không có bánh cuốn. Na hỏi chị chủ tiệm tóc. Chị cười: "Quán bánh cuốn chuyển đi lâu rồi em, nhưng cả xóm vẫn gọi chỗ này là chỗ bánh cuốn."
Chị chỉ tay sang tiệm điện thoại: "Chỗ đấy đấy, rẽ phải là đúng rồi." Na rẽ phải, nhà thứ ba, đúng thật. Na nghĩ một quán ăn tồn tại lâu đến mức đóng cửa rồi vẫn còn làm cột mốc thì chắc bánh cuốn ở đó phải ngon lắm, và hơi tiếc vì mình không kịp ăn.
"Gần lắm" và những đơn vị đo khác
Gần lắm
Tèo hỏi một chú đang tưới cây: "Chú ơi, chợ ở đâu ạ?" Chú chỉ tay: "Gần lắm, cứ đi thẳng." Tèo dắt xe đạp đi thẳng, đi mười phút, hai mươi phút, qua một cây cầu, qua hai ngã ba. Tèo bắt đầu nghi ngờ khái niệm gần lắm của chú.
Tới chợ, Tèo hỏi bác bán nước xem từ nhà chú tưới cây tới đây bao xa. Bác tính nhẩm: "Ba cây số chứ mấy." Tèo kể lại cho cả nhà, mẹ Tèo cười bảo: "Với người đi xe máy cả đời thì ba cây số đúng là gần lắm." Từ đó trong nhà Tèo, "gần lắm" là đơn vị đo bằng ba cây số.
Một đoạn thôi
Mít đi bộ tìm nhà sách, hỏi một anh đang dựng xe. Anh nói: "Một đoạn thôi em, qua hai cái đèn." Mít đi qua hai cái đèn, không thấy. Hỏi tiếp, một cô bảo: "Thêm một đoạn nữa." Mít đi thêm một đoạn, lại hỏi, lại được bảo một đoạn nữa.
Cuối cùng Mít cũng tới nhà sách sau bốn "một đoạn". Ngồi nghỉ, Mít nhẩm lại và đi tới kết luận: một đoạn không phải là một khoảng cách, mà là một lời động viên. Ai chỉ đường cũng muốn người hỏi đừng nản, nên đường xa đến đâu cũng chỉ là "một đoạn thôi".
Người chỉ đường quá nhiệt tình
Hội đồng chỉ đường
Bống dừng xe hỏi đường ở một quán nước ven đường. Bác chủ quán vừa chỉ được nửa câu thì một chú ngồi uống trà chen vào: "Đi lối đấy xa, đi lối này gần hơn." Một cô ngồi bàn bên phản đối: "Lối này đang làm đường, phải đi vòng." Chưa đầy một phút, cả quán đã thành một hội đồng chỉ đường với ba phương án.
Cuộc bàn bạc kéo dài gần mười phút, có cả vẽ đường bằng ngón tay trên mặt bàn. Cuối cùng mọi người thống nhất được một lối, Bống cảm ơn từng người rồi đi. Đường đúng thật, nhưng Bống vẫn tiếc vì chưa kịp nghe hết phần tranh luận về chuyện con đường đang làm có xong trước Tết hay không.
Người dẫn đường tận nơi
Tũn tìm nhà một người bạn trong khu phố có nhiều ngõ nhỏ. Hỏi một bác đang đi bộ tập thể dục, bác bảo khó tả lắm, để bác dẫn đi. Tũn dắt xe, bác đi trước, hai người đi qua ba ngõ, hai lối rẽ và một khoảng sân nhỏ có cây khế.
Đến nơi, bác nhìn số nhà rồi cười: "À, nhà này là nhà đứa cháu bác." Hoá ra bạn của Tũn chính là cháu của bác. Cả nhà đón Tũn như đón khách quý, bác được mời ở lại ăn cơm. Tũn bảo đó là lần hỏi đường có lời nhất trong đời, vừa đến nơi vừa được mời một bữa.
Khi chính người hỏi mới là vấn đề
Hỏi thiếu một chữ
Na hỏi đường tới "trường Nguyễn Trãi". Người được hỏi chỉ rất rõ ràng, Na đi đến nơi thì là một trường tiểu học, trong khi Na cần tìm trường trung học cùng tên ở phường bên cạnh. Na quay lại hỏi tiếp, lần này nói rõ trường trung học, được chỉ thêm năm phút nữa.
Na bảo bạn thân rằng người chỉ đường không sai, chỉ có câu hỏi của Na thiếu một chữ. Bạn Na gật gù: "Thì đường nào cũng đúng, nếu mình hỏi đúng." Câu ấy nghe như triết lý nhưng thật ra rất thực tế, vì cả ngày hôm đó Na đi ba vòng chỉ vì thiếu đúng một từ.
Hỏi đường để khỏi phải hỏi
Bin có tính ngại hỏi. Đi lạc, Bin đi thêm vài vòng, rồi vài vòng nữa, tự nhủ thế nào cũng tìm được. Bốn mươi phút sau, Bin dừng lại ở chính cái ngã ba lúc đầu, nơi có một bác bán bánh mì đang nhìn Bin với ánh mắt rất quen.
Bác hỏi: "Cháu đi qua đây lần thứ ba rồi, tìm nhà ai thế?" Bin nói tên con đường, bác chỉ ngay: "Ngay sau lưng cháu đấy." Bin quay lại, con đường nằm cách đó chừng hai mươi mét. Bin mua hai ổ bánh mì như một cách cảm ơn, và tự hứa lần sau đi lạc quá mười phút là hỏi ngay.
Hỏi đường ở thời có bản đồ trên điện thoại
Điện thoại bảo một đằng, bác bảo một nẻo
Mít dừng xe, bản đồ trên điện thoại chỉ rẽ trái. Một bác đứng gần đó thấy Mít loay hoay, hỏi tìm nhà ai, rồi chỉ rẽ phải. Mít nhìn điện thoại, nhìn bác, nhìn điện thoại. Bác nói chắc nịch: "Cái máy không biết lối này mới mở đâu cháu."
Mít tin bác, rẽ phải, đến nơi nhanh hơn năm phút. Kể lại, Mít bảo bản đồ điện thoại biết mọi con đường trên đời, nhưng bác thì biết con đường nào mới mở tuần trước, con đường nào đang có đám cưới chắn lối. Hai nguồn thông tin, mỗi bên giỏi một kiểu.
Hỏi đường người cũng đang đi lạc
Bống dừng xe ở một ngã năm, thấy một anh đang đứng cạnh xe nhìn quanh, liền hỏi đường tới bến xe. Anh ngập ngừng một giây rồi hỏi lại: "Em có biết đường ra cầu lớn không?" Hai người nhìn nhau, cùng hiểu ra là cả hai đều đang lạc, chỉ là lạc theo hai hướng khác nhau.
Thế là hai người lạ cùng đi hỏi một chị bán hoa quả. Chị chỉ cho cả hai một lượt, bến xe bên trái, cầu lớn bên phải. Trước khi chia tay, anh kia bảo: "Lần đầu tiên đi lạc mà có người đi lạc cùng, thấy đỡ lẻ loi hẳn." Bống cười, nghĩ rằng ngã năm hôm ấy chắc có cả một hội người lạc đường chưa quen nhau.
Có những thứ mà bản đồ trên điện thoại khó cập nhật kịp: con hẻm vừa thông, cây cầu tạm, đoạn đường đang sửa. Người sống ở đó thì biết ngay.
Chuyện thật đằng sau: hỏi đường sao cho được câu trả lời dễ dùng
Phần lớn những vòng đi lạc trong chuyện có thể rút ngắn bằng cách hỏi khác đi một chút. Mấy bước dưới đây áp dụng được cả ở phố lẫn ở quê:
- Dừng xe hẳn vào lề rồi mới hỏi, tắt máy nếu có thể, bỏ khẩu trang xuống để người ta nghe rõ. Hỏi trong lúc xe còn chắn giữa đường vừa nguy hiểm vừa làm người chỉ đường vội.
- Nói đủ tên địa điểm: số nhà, tên đường, tên phường hoặc tên một nơi gần đó. Nếu là trường, bệnh viện hay cơ quan, nói rõ loại để tránh nhầm với chỗ trùng tên.
- Hỏi theo mốc dễ thấy: "Đi thẳng tới đèn giao thông thứ mấy?", "Rẽ ở ngã ba có cây xăng hay ngã tư có chợ?". Mốc là đèn, cầu, chợ, trường thì dễ nhận hơn là "cây to".
- Hỏi khoảng thời gian thay vì khoảng cách: "Đi xe máy chừng mấy phút?". Người địa phương thường ước thời gian chuẩn hơn ước cây số.
- Nhắc lại lời chỉ một lần: "Vậy là đi thẳng, qua cầu, rẽ phải ở chợ đúng không bác?". Người chỉ đường sẽ sửa ngay nếu bạn nghe nhầm.
- Đi được nửa đường thì hỏi lại một người khác cho chắc, nhất là khi lời chỉ có từ "gần lắm" hay "một đoạn thôi".
- Nhờ ghi lại nếu đường phức tạp. Với khu nhiều ngõ, xin người chỉ đường nói lần lượt từng chỗ rẽ để bạn ghi vào điện thoại khi đã dừng xe, hoặc hỏi xem có ai đang đi cùng hướng không.
- Cảm ơn và đi chậm ở đoạn sắp đến nơi để kịp nhìn biển số nhà, đừng phanh gấp giữa đường khi chợt nhận ra.
Người chỉ đường thường giúp vì tốt bụng, không vì nghĩa vụ gì. Một lời cảm ơn, một cái gật đầu là đủ để ngày của họ cũng vui hơn một chút.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao người địa phương hay chỉ đường bằng mốc như cây to, quán cũ?
Vì họ nhớ đường bằng những thứ gắn với đời sống hằng ngày, không nhớ bằng tên đường hay số nhà. Một quán ăn đóng cửa nhiều năm vẫn có thể là mốc trong trí nhớ cả xóm. Người hỏi nên xin thêm mốc dễ nhận như đèn giao thông, cầu, chợ, trường để đối chiếu.
Có nên tin bản đồ điện thoại hơn người chỉ đường không?
Mỗi bên mạnh một kiểu. Bản đồ cho bạn cái nhìn tổng thể và khoảng cách, người địa phương biết những thay đổi mới như đường đang sửa, hẻm mới thông, lối nào đang chắn. Khi hai nguồn khác nhau, hỏi thêm một người nữa hoặc chọn lối đi qua đường lớn cho chắc.
Ngại hỏi đường thì làm sao để bớt ngại?
Chuẩn bị sẵn một câu hỏi ngắn gồm tên nơi cần tới và một mốc gần đó, mở đầu bằng lời chào lịch sự. Chọn người đang đứng yên hoặc người bán hàng thay vì người đang vội. Phần lớn mọi người sẵn lòng chỉ đường, và hỏi sớm luôn đỡ mệt hơn đi lạc thêm vài vòng.
Kể chuyện hỏi đường thế nào để không chê người chỉ đường?
Giữ người chỉ đường là nhân vật tốt bụng, cái buồn cười nằm ở khoảng cách giữa lời chỉ và con đường thật, hoặc ở sự lúng túng của chính người hỏi. Tránh nhại giọng nói, chê vùng miền hay tuổi tác của ai. Như vậy ai nghe cũng cười được, kể cả chính người chỉ đường.
Hỏi đường khi đang đi xe máy cần lưu ý gì?
Tấp hẳn vào lề, dừng xe chắc chắn, không dừng giữa làn hay ngay ngã tư. Nghe xong thì quan sát kỹ trước khi nhập lại dòng xe. Không vừa lái vừa quay sang hỏi người đi cùng chiều, vì vừa mất tập trung vừa dễ va chạm.
"Gần lắm" thường là bao xa?
Không có con số cố định, vì nó phụ thuộc vào phương tiện quen dùng và cảm giác của người chỉ đường. Với người đi xe máy hằng ngày, vài cây số có thể là gần. Cách chắc nhất là hỏi thêm "đi xe máy mấy phút?" hoặc "qua mấy cái đèn?" để có con số dùng được.
