Cây trinh nữ cụp lá vì ở gốc mỗi lá chét có một khớp nhỏ chứa đầy tế bào căng nước. Khi bị chạm, cây phát một tín hiệu điện, các tế bào ở khớp đó đẩy nước ra ngoài, mất độ căng phồng, và lá rũ xuống như quả bóng xì hơi. Vài phút sau, tế bào hút nước trở lại, lá lại xoè ra như chưa có chuyện gì.
Cây cối trông đứng yên nhưng thật ra rất bận: quay theo nắng, đổi màu lá, chọn giờ nở hoa, thậm chí "nói chuyện" với trái cây bên cạnh bằng một chất khí. 11 câu đố dưới đây đi từ chậu cây ban công tới bình hoa trên bàn và nải chuối trong bếp. Đố nhau lúc tưới cây cuối tuần, người trả lời sai nhiều nhất thì phụ trách nhổ cỏ.
Chạm vào là thẹn: cây trinh nữ và chiếc lá màu xanh
Hai câu mở màn về chiếc lá, bộ phận làm việc chăm chỉ nhất của cây.
Câu 1. Vì sao cây trinh nữ cụp lá khi bị chạm vào?
Gợi ý: Lá không có cơ bắp, nhưng có những "túi nước" biết xả và bơm lại.
Đáp án: Ở gốc cuống lá và lá chét của cây trinh nữ có một chỗ phình nhỏ gọi là thể gối. Bình thường các tế bào ở đây căng nước, giữ lá xoè ra. Khi bị chạm, rung hay bị nóng, một tín hiệu điện chạy dọc lá, làm các tế bào ở một phía của thể gối thải ion ra ngoài, nước đi theo, tế bào xẹp xuống. Lá chét gập lại thành cặp, cả cuống rũ xuống chỉ trong một hai giây.
Vì sao cây làm thế thì có nhiều giả thuyết: lá cụp lại trông héo úa, kém hấp dẫn với con vật ăn lá; cú gập làm rơi bớt sâu bọ; hoặc giúp giảm mất nước. Chạm liên tục nhiều lần, cây sẽ mở lâu hơn, vì mỗi lần cụp và mở đều tốn năng lượng.
Câu 2. Vì sao lá cây có màu xanh lục mà không phải đỏ hay tím?
Gợi ý: Màu ta nhìn thấy là phần ánh sáng mà chiếc lá không dùng đến.
Đáp án: Trong lá có chất diệp lục, dùng ánh sáng để quang hợp, biến nước và CO2 thành đường nuôi cây. Diệp lục hấp thụ mạnh ánh sáng đỏ và xanh lam nhưng hấp thụ kém ánh sáng xanh lục. Phần xanh lục bị hắt ra, đi vào mắt ta, nên lá có màu xanh. Nói vui thì lá "chê" màu xanh lục, và chính vì chê nên nó mới mang màu đó.
Lá cây còn có các sắc tố khác như carotenoid màu vàng cam, nhưng bình thường diệp lục quá nhiều nên che lấp. Những cây lá tía, lá đỏ như tía tô hay cây cảnh lá màu có thêm nhiều sắc tố đỏ tím, nhưng bên dưới vẫn có diệp lục để quang hợp.
Lá vàng, lá rụng và chậu cây cứ nghiêng ra cửa sổ
Cây không đi được, nhưng vẫn có cách tìm nắng và cắt giảm chi tiêu khi khó khăn.
Câu 3. Vì sao lá cây chuyển vàng rồi rụng?
Gợi ý: Lá vàng là lúc màu xanh rút đi, để lộ màu đã có sẵn bên dưới.
Đáp án: Khi lá già, khi trời chuyển mùa hay cây gặp khó khăn như thiếu nước, cây phân huỷ diệp lục để thu hồi các chất dinh dưỡng quý như đạm về thân. Diệp lục mất đi thì sắc tố vàng cam vốn có trong lá lộ ra. Ở gốc cuống, cây tạo một lớp tế bào ngăn cách gọi là tầng rời, cắt dần đường nối, đến lúc một cơn gió nhẹ là lá rơi.
Có cây như bàng còn sinh thêm sắc tố đỏ trước khi rụng, nên mùa đông miền Bắc mới có những tán bàng đỏ. Với cây cảnh trong nhà, lá vàng hàng loạt thường là dấu hiệu tưới quá nhiều làm úng rễ, thiếu sáng, hoặc thiếu dinh dưỡng, không phải cây "buồn".
Câu 4. Vì sao chậu cây để cạnh cửa sổ cứ nghiêng dần về phía ngoài?
Gợi ý: Phía thân cây khuất nắng lại là phía mọc nhanh hơn.
Đáp án: Ngọn cây tiết ra hormone sinh trưởng tên auxin. Khi ánh sáng chiếu từ một phía, auxin dồn sang phía bị khuất, làm tế bào ở phía tối dài ra nhanh hơn phía sáng. Một bên dài, một bên ngắn thì thân phải cong về phía bên ngắn, tức là về phía nguồn sáng. Hiện tượng này gọi là hướng sáng, giúp lá đón được nhiều ánh sáng nhất.
Muốn cây mọc thẳng và tròn tán, cứ vài ngày xoay chậu một phần tư vòng. Cây trong nhà thiếu sáng thường mọc vống, thân dài, lá thưa và nhạt màu, đó là cây đang cố vươn đi tìm nắng.
Rễ, gai và hoa nở lúc nửa đêm
Ba câu về những kiểu thích nghi khiến cây cối sống được ở những chỗ chẳng dễ dàng.
Câu 5. Vì sao gieo hạt lộn ngược thì rễ vẫn đâm xuống, mầm vẫn mọc lên?
Gợi ý: Đầu rễ có một thứ hoạt động như bọt nước trong cây thước thăng bằng.
Đáp án: Trong các tế bào ở chóp rễ có những hạt tinh bột nặng, luôn lắng xuống phía dưới theo trọng lực. Tế bào cảm nhận được hạt đang nằm ở phía nào, từ đó cây biết đâu là "dưới". Hormone sinh trưởng được phân bố lại để rễ uốn cong xuống đất, còn thân thì phản ứng ngược lại, uốn lên trên. Hiện tượng này gọi là hướng trọng lực.
Vì thế khi gieo hạt đậu bạn không cần lo đặt đúng chiều, cây tự sửa. Trên trạm vũ trụ, nơi gần như không có trọng lực, các thí nghiệm trồng cây cho thấy rễ mọc theo hướng khá lộn xộn, chủ yếu dựa vào ánh sáng và nước để định hướng.
Câu 6. Vì sao xương rồng có gai thay vì lá?
Gợi ý: Gai xương rồng chính là lá, chỉ là đã đổi nghề.
Đáp án: Xương rồng sống ở vùng khô nóng, nơi mỗi giọt nước đều quý. Lá rộng thì thoát hơi nước nhiều, nên qua thời gian rất dài, lá xương rồng biến đổi thành gai cứng gần như không thoát nước. Việc quang hợp chuyển sang cho thân, vì thế thân xương rồng mới màu xanh và mọng nước, vừa làm "nhà máy" vừa làm "bể chứa".
Gai còn có thêm việc: chống con vật gặm thân để lấy nước, tạo một chút bóng râm, giữ lớp không khí sát thân bớt khô nóng. Xương rồng trồng trong nhà vì thế chết vì úng nước nhiều hơn chết khô: tưới thưa, đất thoát nước tốt là đủ.
Câu 7. Vì sao hoa quỳnh chỉ nở vào ban đêm rồi tàn trước sáng?
Gợi ý: Hãy nghĩ xem ai đi làm ca đêm trong thế giới loài hoa.
Đáp án: Hoa quỳnh có quê ở vùng nhiệt đới châu Mỹ, nơi chúng được thụ phấn nhờ các loài bướm đêm. Nở về đêm là hẹn đúng giờ với "khách" của mình. Cánh hoa trắng muốt dễ nhìn thấy trong bóng tối, hương thơm đậm toả xa giúp bướm đêm tìm tới, và ống hoa dài hợp với chiếc vòi dài của chúng.
Hoa chỉ mở trong vài giờ rồi khép lại trước khi trời sáng, vì không cần đón khách ban ngày nữa, giữ lâu chỉ tốn nước và năng lượng. Nhiều nhà vẫn giữ thú vui thức khuya ngắm quỳnh nở; muốn đoán đêm nở, cứ theo dõi lúc nụ căng tròn và cuống ngóc đầu lên cao.
Trong bếp và trên bàn: nải chuối và bình hoa
Cây đã bị cắt rời khỏi đất vẫn tiếp tục "sống" và phản ứng theo cách riêng.
Câu 8. Vì sao để chuối chín cạnh trái cây xanh thì chúng chín nhanh hơn?
Gợi ý: Trái cây chín toả ra một chất khí vô hình, và hàng xóm của nó ngửi được.
Đáp án: Nhiều loại quả như chuối, xoài, bơ, cà chua khi chín tự sinh ra khí ethylene, một hormone thực vật thúc quá trình chín: tinh bột chuyển thành đường, vỏ đổi màu, thịt mềm ra. Ethylene lan sang quả bên cạnh và kích chúng chín theo, quả chín lại sinh thêm ethylene. Bỏ chung vào túi giấy thì khí đọng lại nhiều hơn, quả chín nhanh hơn nữa.
Muốn quả xanh mau chín, để chung túi giấy với một quả chuối chín. Muốn quả lâu chín, để riêng, chỗ thoáng mát. Một quả bị dập hay thối cũng sinh nhiều ethylene, nên "một quả hỏng làm hỏng cả rổ" có phần đúng thật.
Câu 9. Vì sao cắm hoa nên cắt chéo cuống, lại còn cắt ngập trong nước?
Gợi ý: Cành hoa uống nước bằng những ống rất nhỏ, và bọt khí là kẻ thù của chúng.
Đáp án: Trong cuống hoa có các mạch dẫn nước nhỏ li ti. Khi cắt ngoài không khí, bọt khí có thể lọt vào miệng mạch, chặn đường nước đi lên, hoa héo sớm dù bình đầy nước. Cắt trong nước giúp miệng mạch gặp nước ngay. Cắt chéo thì mặt cắt rộng hơn để hút nước, và đầu cuống nhọn không nằm phẳng sát đáy bình chặn mất lối vào.
Thêm hai việc nhỏ: tuốt hết lá nằm dưới mặt nước, vì lá ngập sẽ thối, vi khuẩn sinh ra làm nghẹt mạch dẫn; và thay nước, cắt lại cuống một ít sau vài ngày. Bình hoa vì thế tươi lâu hơn hẳn mà không cần thêm thứ gì đặc biệt.
Tưới cây giữa trưa và bông hướng dương quay theo nắng
Hai câu cuối, một câu sửa lời đồn, một câu có lời giải đến từ thí nghiệm khá gần đây.
Câu 10. Tưới cây giữa trưa thì giọt nước trên lá thành kính lúp làm cháy lá, đúng không?
Gợi ý: Một giọt nước tròn thì hội tụ được ánh sáng, nhưng hội tụ vào đâu mới là chuyện.
Đáp án: Phần lớn là không. Các nhà nghiên cứu đã thử chiếu nắng vào giọt nước đọng trên nhiều loại lá: với lá trơn, giọt nước dẹt và điểm hội tụ nằm quá xa mặt lá nên không đủ làm cháy. Chỉ những lá có lớp lông giữ giọt nước tròn, cao hơn mặt lá, mới có khả năng bị cháy thành đốm, và cũng chỉ khi nắng gay gắt, giọt chưa kịp bay hơi.
Dù vậy tưới sáng sớm hay chiều mát vẫn tốt hơn, vì lý do khác: giữa trưa nước bay hơi nhanh, phí nước, đất nóng rẫy; tưới buổi sáng giúp cây có sẵn nước trước khi nắng lên. Tưới quá muộn buổi tối thì lá ướt qua đêm dễ sinh nấm.
Câu 11. Vì sao cây hướng dương non quay mặt theo mặt trời?
Gợi ý: Thân cây có hai bên thay nhau mọc dài, theo một chiếc đồng hồ bên trong.
Đáp án: Khi còn là nụ non, ngọn hướng dương quay từ đông sang tây theo mặt trời ban ngày, rồi đêm lại quay về hướng đông chờ bình minh. Các nhà khoa học tìm ra rằng ban ngày phía đông của thân mọc dài hơn, đẩy ngọn ngả về tây; ban đêm phía tây mọc nhanh hơn, kéo ngọn về lại. Nhịp này do đồng hồ sinh học của cây điều khiển, không chỉ do ánh sáng.
Khi hoa nở to và thân thôi lớn, hoa ngừng quay, đứng yên quay về hướng đông. Thí nghiệm cho thấy hoa hướng đông ấm lên sớm vào buổi sáng và được ong ghé nhiều hơn hoa bị xoay sang hướng tây. Nên cánh đồng hướng dương nở rộ không xoay theo bạn suốt ngày như ảnh trên mạng hay gợi ý.
Chuyện thật đằng sau: chăm cây theo đúng cái "vì sao"
Tưới theo đất, không theo lịch. Thọc ngón tay vào đất chừng một đốt: khô thì tưới, còn ẩm thì chờ. Cây trong nhà chết vì úng nhiều hơn vì khát, nhất là xương rồng, sen đá.
Xoay chậu và cho cây đủ sáng. Cây nghiêng, vống, lá nhạt là đang thiếu sáng. Đưa ra gần cửa sổ, xoay chậu vài ngày một lần để cây mọc đều.
Lá vàng thì xem gốc trước. Trước khi bón thêm phân, kiểm tra lỗ thoát nước dưới chậu, mùi đất có chua thối không. Rễ úng thì bón phân chỉ làm nặng thêm.
Dùng ethylene có chủ đích. Muốn quả mau chín: túi giấy với một quả chuối chín. Muốn giữ rau quả lâu: để riêng chuối, táo chín khỏi rau lá xanh.
Bình hoa sạch là bình hoa bền. Cắt cuống trong nước, tuốt lá dưới mặt nước, thay nước hai ngày một lần và rửa bình sạch nhớt.
Câu hỏi thường gặp
Để cây xanh trong phòng ngủ ban đêm có bị thiếu oxy không?
Không đáng lo. Ban đêm cây chỉ hô hấp, lấy một lượng oxy rất nhỏ và thải một ít CO2, ít hơn nhiều so với một người ngủ cùng phòng. Vài chậu cây cảnh không làm thay đổi đáng kể không khí trong phòng. Phòng ngủ cần thông thoáng là vì người, không phải vì cây.
Cây cảnh có lọc sạch không khí trong nhà như lời đồn không?
Lời đồn bắt nguồn từ thí nghiệm trong buồng kín nhỏ những năm 1980. Trong nhà thật, các tính toán sau này cho thấy cần một số lượng cây rất lớn mới bằng tác dụng của việc mở cửa thông gió. Cây cảnh làm nhà đẹp và dễ chịu, còn lọc không khí thì nên trông vào thông gió.
Vì sao cây trinh nữ ban đêm tự cụp lá dù không ai chạm?
Đó là kiểu "ngủ" của nhiều cây họ đậu: lá khép lại khi trời tối và mở ra khi sáng, do đồng hồ sinh học và ánh sáng điều khiển. Cơ chế đóng mở cũng dựa vào thể gối ở gốc lá giống như khi bị chạm, chỉ là diễn ra chậm và theo nhịp ngày đêm.
Nước vo gạo tưới cây có tốt không?
Nước vo gạo có một ít tinh bột và chất khoáng, tưới loãng thỉnh thoảng thì không hại và có thể giúp vi sinh vật trong đất. Nhưng tưới đặc và thường xuyên, nhất là cho chậu nhỏ thoát nước kém, dễ làm đất chua, có mùi và sinh nấm mốc. Nó không thay được phân bón đủ chất.
Vì sao một số cây trong nhà ra rễ khí bám lên tường?
Nhiều cây cảnh như trầu bà, môn, đa có quê ở rừng nhiệt đới, nơi chúng leo lên thân cây lớn để đón sáng. Rễ khí giúp chúng bám vào chỗ dựa và hút thêm hơi ẩm. Cắm cho chúng một cọc dừa hoặc cọc gỗ để leo, cây sẽ lớn lá hơn.