Điện thoại nóng lên khi sạc vì không có mạch điện nào chuyển năng lượng hoàn hảo: một phần điện năng thất thoát thành nhiệt trong mạch sạc và ngay bên trong viên pin. Sạc nhanh đẩy nhiều dòng điện hơn nên nóng hơn, vừa sạc vừa xem phim hay chơi ứng dụng nặng thì máy phải gánh thêm nhiệt từ chip xử lý. Ấm tay là bình thường; nóng rát, có mùi lạ hay vỏ phồng lên thì phải rút sạc ngay.
Ngôi nhà nào cũng có cả chục món đồ điện ngày ngày phục vụ mà ta ít khi hỏi chúng làm việc ra sao. 11 câu đố dưới đây đi từ chiếc điện thoại tới cái quạt, lò vi sóng, điều hoà và hộp cầu dao. Mỗi câu có gợi ý và đáp án. Câu nào đụng tới điện lưới, câu chốt luôn là: hỏng thì gọi thợ, đừng tự mày mò.
Chiếc điện thoại và cục sạc
Ba câu về món đồ ta cầm nhiều hơn cả đôi đũa.
Câu 1. Vì sao điện thoại nóng lên khi đang sạc?
Gợi ý: Không có cỗ máy nào làm việc mà không "đổ mồ hôi".
Đáp án: Pin lithium-ion có một điện trở bên trong. Dòng điện chạy qua pin và qua mạch sạc thì một phần năng lượng biến thành nhiệt, giống dây điện ấm lên khi tải nặng. Sạc càng nhanh, dòng càng lớn, nhiệt càng nhiều; vì thế các máy sạc nhanh thường nóng nhất ở giai đoạn đầu, khi pin còn vơi. Vừa sạc vừa chạy ứng dụng nặng thì chip xử lý toả thêm nhiệt, máy nóng gấp đôi.
Nhiệt độ cao là thứ làm pin chai nhanh nhất, nhanh hơn cả việc sạc nhiều lần. Đừng sạc dưới gối, trong chăn, hay để máy dưới nắng trên xe. Tháo ốp dày khi sạc nhanh cũng giúp máy toả nhiệt tốt hơn.
Câu 2. Vì sao sạc từ 0 lên 80% thì nhanh, còn từ 80 lên 100% lại chậm rì?
Gợi ý: Đổ nước vào chai: lúc gần đầy, bạn tự nhiên rót chậm lại.
Đáp án: Pin lithium-ion thường được sạc theo hai giai đoạn. Giai đoạn đầu dùng dòng điện lớn và gần như không đổi, pin lên phần trăm rất nhanh. Khi điện áp pin chạm mức tối đa an toàn, bộ sạc chuyển sang giữ điện áp không đổi và giảm dòng dần, để nạp nốt phần còn lại mà không đẩy pin vượt ngưỡng gây hại hay nguy hiểm.
Vì thế mấy phần trăm cuối luôn chậm, không phải cục sạc hỏng. Nhiều máy còn có chế độ sạc tối ưu, dừng ở khoảng 80% rồi mới sạc nốt trước giờ bạn thường rút máy, để pin bớt thời gian nằm ở mức đầy, đỡ chai.
Câu 3. Vì sao đeo găng len thì bấm màn hình điện thoại không ăn, mà ngón tay ướt lại bấm loạn?
Gợi ý: Màn hình không cảm nhận lực ấn, nó cảm nhận một thứ khác mà cơ thể bạn mang theo.
Đáp án: Phần lớn màn hình điện thoại là màn hình cảm ứng điện dung. Dưới mặt kính có một lưới điện cực tạo ra điện trường mỏng. Ngón tay người chứa nước và muối nên dẫn điện, chạm vào làm điện trường tại chỗ đó thay đổi, máy biết bạn chạm ở đâu. Găng len, găng da dày cách điện nên chẳng có gì thay đổi, ấn mạnh mấy cũng vô ích.
Nước cũng dẫn điện, nên giọt nước trên màn hình hay ngón tay ướt sũng tạo thêm những "điểm chạm" giả, máy bấm lung tung. Găng cảm ứng có sợi dẫn điện ở đầu ngón, còn bút cảm ứng loại thường có đầu cao su dẫn điện. Lau khô tay và màn hình là hết loạn.
Lò vi sóng và chiếc quạt
Hai đồ dùng làm việc theo hai nguyên lý rất khác: một cái làm nóng từ bên trong món ăn, một cái làm mát mà không hề làm lạnh.
Câu 4. Vì sao không được cho bát đĩa viền kim loại, giấy bạc vào lò vi sóng?
Gợi ý: Vi sóng làm các hạt mang điện trong kim loại chạy loạn lên.
Đáp án: Lò vi sóng phát sóng điện từ làm các phân tử nước trong thức ăn dao động liên tục, ma sát sinh nhiệt nên thức ăn nóng lên. Kim loại thì phản ứng khác: sóng làm các electron trong kim loại dồn qua dồn lại. Ở những chỗ mỏng, nhọn hoặc có mép như viền vàng trên bát, nếp nhăn của giấy bạc, điện tích tích tụ tới mức phóng thành tia lửa lách tách.
Tia lửa có thể làm cháy giấy, hỏng lò, làm nứt bát. Vách trong lò cũng là kim loại nhưng được thiết kế phẳng, đúng kích thước để phản xạ sóng; một số giá kim loại đi kèm lò cũng được tính toán để dùng an toàn. Ngoài những thứ đó, cứ dùng bát đĩa ghi rõ dùng được cho lò vi sóng.
Câu 5. Vì sao quạt chỉ thổi gió mà ta vẫn thấy mát, dù không khí không hề lạnh đi?
Gợi ý: Bật quạt trong một căn phòng không có ai thì căn phòng có mát hơn không?
Đáp án: Quạt không làm lạnh không khí, động cơ quạt còn toả thêm một chút nhiệt. Quạt làm ta mát vì hai việc: thổi bay lớp không khí ấm, ẩm bám sát da, thay bằng không khí mới; và làm mồ hôi bay hơi nhanh hơn. Khi bay hơi, mồ hôi mang theo nhiệt của cơ thể, da mát đi.
Vì thế bật quạt trong phòng trống chỉ tốn điện, phòng chẳng mát thêm chút nào. Ngày nóng ẩm, mồ hôi khó bay hơi nên quạt kém hiệu quả hơn ngày nóng khô. Khi nhiệt độ quá cao, gió quạt chỉ thổi hơi nóng vào người, lúc ấy cần chỗ mát, uống đủ nước.
Điều hoà và chiếc điều khiển
Hai câu về những thứ ta không nhìn thấy: hơi nước trong không khí và ánh sáng hồng ngoại.
Câu 6. Vì sao máy điều hoà lại chảy nước, có khi còn nhỏ giọt vào nhà?
Gợi ý: Dàn lạnh làm đúng việc của cốc nước đá để trên bàn.
Đáp án: Điều hoà hút không khí trong phòng qua dàn lạnh, nơi nhiệt độ thấp hơn điểm sương. Hơi nước trong không khí ngưng tụ thành nước trên các lá tản nhiệt, chảy xuống máng hứng rồi theo ống ra ngoài. Đó là lý do điều hoà vừa làm mát vừa làm khô phòng. Còn cục nóng ngoài trời thổi ra hơi nóng vì máy đang "bơm" nhiệt từ trong nhà ra ngoài.
Khi ống thoát bị tắc bụi, rêu hay bị gập, nước tràn khỏi máng và nhỏ giọt xuống tường, sàn. Gặp vậy thì tắt máy và gọi thợ vệ sinh, kiểm tra ống thoát. Đừng tự leo thang tháo dàn lạnh khi máy còn cắm điện.
Câu 7. Vì sao bấm điều khiển tivi không thấy đèn sáng, nhưng soi qua camera điện thoại lại thấy chớp chớp?
Gợi ý: Mắt người và cảm biến máy ảnh "nhìn" được những dải ánh sáng khác nhau.
Đáp án: Điều khiển tivi gửi lệnh bằng ánh sáng hồng ngoại, có bước sóng dài hơn ánh sáng đỏ, nằm ngoài vùng mắt người nhìn thấy. Cảm biến trong camera điện thoại lại nhạy với một phần hồng ngoại gần, nên trên màn hình điện thoại bạn thấy bóng đèn ở đầu điều khiển chớp tím trắng mỗi khi bấm nút.
Đây là mẹo kiểm tra rất tiện: điều khiển không ăn, soi qua camera, thấy chớp là điều khiển còn chạy, lỗi nằm ở tivi hoặc vật cản; không thấy chớp thì thay pin trước đã. Một số camera chính có lớp lọc hồng ngoại, nếu không thấy gì thử bằng camera trước.
Hộp cầu dao và bóng đèn
Hai câu về những thiết bị giữ an toàn và thắp sáng cho cả nhà.
Câu 8. Vì sao cầu dao tự động thỉnh thoảng nhảy, cả nhà tối om?
Gợi ý: Cầu dao nhảy là nó đang làm đúng việc, không phải hỏng.
Đáp án: Cầu dao tự động (aptomat) được chọn theo một định mức dòng điện. Khi bạn bật cùng lúc nhiều thiết bị công suất lớn như ấm siêu tốc, bình nóng lạnh, điều hoà, bàn là, dòng điện vượt định mức, bộ phận cảm biến nhiệt hoặc từ trong cầu dao ngắt mạch trước khi dây điện nóng lên nguy hiểm. Chập điện làm dòng tăng vọt, cầu dao ngắt gần như tức thì.
Loại cầu dao chống giật còn ngắt khi phát hiện dòng rò, tức điện đang đi lạc ra đường khác, có thể là qua người. Nhảy một lần do bật nhiều thiết bị thì tắt bớt rồi bật lại. Nhảy liên tục, có mùi khét, ổ cắm nóng thì gọi thợ điện. Tuyệt đối không quấn chặt cần gạt hay tự thay cầu dao lớn hơn cho đỡ nhảy.
Câu 9. Vì sao bóng đèn sợi đốt sờ vào nóng ran, còn đèn LED thì chỉ âm ấm?
Gợi ý: Hãy so xem mỗi loại đèn biến điện thành ánh sáng được bao nhiêu.
Đáp án: Bóng sợi đốt phát sáng bằng cách nung một sợi kim loại tới nóng trắng, nên phần lớn điện năng, khoảng chín phần mười, thoát ra dưới dạng nhiệt và tia hồng ngoại, chỉ một phần nhỏ thành ánh sáng. Đèn LED tạo ánh sáng từ chất bán dẫn, hiệu suất cao hơn nhiều lần, cùng độ sáng mà tốn ít điện hơn và ít nóng hơn.
LED không hoàn toàn mát: bộ phận chuyển đổi điện ở đế đèn vẫn sinh nhiệt, và LED để nóng lâu thì giảm tuổi thọ, nên đèn tốt có tản nhiệt bằng nhôm. Bóng sợi đốt hay đứt đúng lúc vừa bật công tắc vì lúc sợi còn nguội, điện trở thấp, dòng điện tràn vào mạnh nhất.
Chú chim trên dây điện và cục pin sụt nhanh
Hai câu cuối: một câu về dòng điện đi đường nào, một câu về chiếc điện thoại cố gắng quá sức.
Câu 10. Vì sao chim đậu trên dây điện mà không bị giật?
Gợi ý: Điện chỉ chạy khi có đường để đi từ chỗ này sang chỗ khác có điện thế khác.
Đáp án: Dòng điện chỉ chạy qua một vật khi hai đầu vật ấy có hiệu điện thế. Con chim đậu cả hai chân trên cùng một sợi dây, hai chân gần như cùng điện thế, nên gần như không có dòng điện nào đi qua người chim. Dây vẫn có điện, chỉ là cơ thể chim không phải con đường dễ đi hơn sợi dây kim loại ngay dưới chân.
Chuyện sẽ khác hẳn nếu con chim to sải cánh chạm cùng lúc hai dây, hoặc chạm dây và cột tiếp đất: dòng điện chạy qua người nó. Người đứng dưới đất chạm vào dây điện chính là trường hợp đó, rất nguy hiểm. Thấy dây điện đứt, võng thấp thì tránh xa và báo cho ngành điện.
Câu 11. Vì sao ở chỗ sóng yếu thì pin điện thoại tụt nhanh hơn hẳn?
Gợi ý: Khi nói chuyện với người ở xa, bạn phải nói to hơn.
Đáp án: Điện thoại liên tục giữ liên lạc với trạm phát sóng. Ở chỗ sóng yếu như tầng hầm, thang máy, vùng xa, máy phải tăng công suất phát và dò tìm trạm liên tục, giống như phải gào lên để được nghe thấy. Bộ phận thu phát sóng ngốn nhiều điện, pin vì thế tụt nhanh và máy cũng ấm hơn dù bạn không làm gì.
Khi ở lâu nơi không có sóng hoặc không cần nhận cuộc gọi, bật chế độ máy bay để máy thôi gào, pin giữ lâu hơn hẳn; bật lại wifi riêng nếu cần. Đó cũng là lý do điện thoại hết pin nhanh khi đi đường đèo, đi tàu qua vùng ít trạm.
Chuyện thật đằng sau: dùng đồ điện cho bền và an toàn
Sạc ở chỗ thoáng. Không sạc dưới gối, trên chăn đệm, không để máy đang sạc phơi nắng. Dùng cục sạc, dây sạc đạt chuẩn, không dùng hàng trôi nổi không rõ nguồn gốc.
Pin phồng là dừng. Vỏ máy hở ra, màn hình bị đội lên, pin phồng thì ngừng sạc, ngừng dùng và mang tới nơi sửa chữa có uy tín. Đừng tự chọc, ép hay vứt vào thùng rác chung.
Đừng gánh hết lên một ổ cắm. Ấm siêu tốc, nồi cơm, bàn là, máy sấy tóc là những thiết bị công suất lớn, không cắm chung một ổ kéo dài. Ổ cắm, phích cắm nóng lên là dấu hiệu quá tải.
Điện lưới là việc của thợ. Cầu dao nhảy liên tục, ổ điện cháy sém, có tiếng xẹt, có mùi khét: tắt cầu dao tổng và gọi thợ điện. Chuyện vui có thể tự sửa, chuyện điện thì không.
Tắt khi không dùng. Rút sạc khỏi ổ khi đã sạc xong, tắt hẳn các thiết bị đi vắng lâu ngày. Vừa đỡ điện chờ, vừa giảm rủi ro chập cháy khi không có ai ở nhà.
Câu hỏi thường gặp
Sạc điện thoại qua đêm có làm hỏng pin không?
Điện thoại hiện nay có mạch ngắt khi đầy nên không bị nạp quá. Điều làm pin chai nhanh là nhiệt và việc pin nằm lâu ở mức đầy. Sạc qua đêm ở chỗ thoáng, bật tính năng sạc tối ưu nếu máy có, là ổn. Đừng sạc qua đêm dưới gối hay trong chăn.
Có cần để pin cạn hẳn rồi mới sạc không?
Không. Pin lithium-ion không có hiệu ứng nhớ như pin đời cũ, để cạn kiệt thường xuyên còn làm pin mau chai. Sạc lúc nào tiện, giữ pin trong khoảng giữa phần lớn thời gian là tốt nhất. Thỉnh thoảng sạc đầy để máy hiệu chỉnh lại số phần trăm cũng không sao.
Vì sao trời lạnh thì pin tụt nhanh, thậm chí máy tắt dù còn pin?
Ở nhiệt độ thấp, phản ứng hoá học trong pin chậm lại, pin khó cấp đủ dòng khi máy cần, điện áp sụt xuống và máy tưởng là hết pin nên tắt. Khi máy ấm lại, phần trăm pin thường trở về gần như cũ. Mang máy trong túi áo sát người là đủ giữ ấm.
Tivi, điều hoà để chế độ chờ có tốn điện không?
Có, nhưng mỗi thiết bị chỉ tốn một lượng nhỏ, thường vài oát hoặc ít hơn. Cộng nhiều thiết bị cắm cả năm thì thành một con số đáng kể. Đi vắng nhiều ngày thì nên rút phích hoặc ngắt bằng công tắc ổ cắm, vừa đỡ điện vừa tránh sét lan qua đường điện.
Vì sao ổ cắm kéo dài bị nóng chảy dù chưa cắm hết các lỗ?
Vấn đề không ở số lỗ mà ở tổng công suất. Dây và ổ được làm cho một mức dòng nhất định. Chỉ cần hai thiết bị nóng như ấm siêu tốc và bàn là chạy cùng lúc là có thể vượt mức đó, dây nóng lên, nhựa chảy. Đọc công suất ghi trên ổ và thiết bị trước khi cắm chung.
Có nên dùng điện thoại khi đang sạc không?
Dùng nhẹ như nhắn tin, nghe gọi thì không sao. Vừa sạc vừa chạy ứng dụng nặng, quay phim lâu làm máy rất nóng, pin chai nhanh hơn và sạc lâu đầy hơn. Máy nóng rát tay thì rút sạc, để máy nghỉ cho nguội.