Kiến đi thành hàng vì chúng lần theo một vệt mùi. Con kiến đầu tiên tìm thấy thức ăn, trên đường về tổ nó quệt lại một vệt chất hoá học gọi là pheromone; những con khác dùng râu "ngửi" vệt ấy mà đi theo, vừa đi vừa quệt thêm, nên con đường càng đông càng đậm mùi. Hàng kiến trên bậu cửa thật ra là một con đường mòn vô hình được kẻ bằng mùi.
Ngôi nhà nào cũng có một "hộ khẩu" phụ gồm kiến, muỗi, thạch sùng, ruồi, nhện và khách mùa hè là ve sầu, đom đóm. Dưới đây là 11 câu đố "vì sao" về họ. Mỗi câu có gợi ý cho bạn đoán thử, đáp án kèm giải thích. Đố nhau lúc ngồi hóng mát buổi tối là hợp nhất, vì kiểu gì cũng có một chú thạch sùng tặc lưỡi trên tường làm trọng tài.
Đàn kiến trên bậu cửa: hàng lối và cái mũi ở trên đầu
Kiến không có bản đồ, không có biển chỉ đường, nhưng hiếm khi lạc. Bí mật nằm ở đôi râu.
Câu 1. Vì sao kiến đi thành một hàng nối đuôi nhau?
Gợi ý: Thử lấy ngón tay quệt ngang đường kiến đi rồi xem chuyện gì xảy ra.
Đáp án: Kiến thợ tìm được thức ăn sẽ tiết pheromone từ các tuyến ở bụng, chấm nhẹ xuống mặt đường trên lối về tổ. Những con khác đi ra gặp vệt mùi thì bám theo bằng râu. Mỗi con đi qua lại góp thêm một ít, nên đường càng nhiều kiến dùng càng đậm, còn những lối vòng vèo ít con đi thì nhạt dần vì pheromone bay hơi. Kết quả là cả đàn tự chọn ra con đường ngắn và tiện nhất mà không con nào phải chỉ huy.
Lấy ngón tay quệt ngang hàng kiến, bạn sẽ thấy mấy con đi tới chỗ đó dừng lại, quơ râu, đi lòng vòng một lúc rồi mới nối được đường. Đó là lý do lau bậu cửa bằng nước xà phòng hiệu quả hơn chỉ phủi kiến đi: xoá được con đường, kiến mới không kéo nhau quay lại.
Câu 2. Vì sao hai con kiến gặp nhau hay chạm râu vào nhau?
Gợi ý: Râu kiến làm cùng lúc việc của mũi và tay.
Đáp án: Mỗi tổ kiến có một "mùi nhà" riêng, do lớp chất sáp trên vỏ cơ thể tạo ra. Khi chạm râu, kiến kiểm tra xem con kia có cùng mùi tổ không, là đồng đội hay kẻ lạ. Cái chạm cũng giúp chúng nhận biết con kia vừa đi đâu về, có mang theo mùi thức ăn hay không. Ở nhiều loài, hai con còn mớm cho nhau giọt thức ăn lỏng ngay lúc gặp.
Nói gọn thì đó là màn chào hỏi kiêm kiểm tra giấy tờ. Kiến lạ tổ đi lạc vào, nếu mùi không khớp, thường bị cả đàn xua đuổi. Một con kiến bị dính mùi lạ, ví dụ lăn qua nước rửa bát, cũng có lúc bị chính đồng đội nghi ngờ trong chốc lát.
Muỗi: tiếng vo ve và nốt ngứa không mời mà đến
Hai câu hỏi người ta tự hỏi nhiều nhất vào lúc ba giờ sáng, tay quờ quạng tìm cái vợt điện.
Câu 3. Vì sao bị muỗi đốt thì sưng và ngứa?
Gợi ý: Muỗi để lại một thứ trong da khi hút máu, và cơ thể bạn không thích thứ đó.
Đáp án: Chỉ muỗi cái mới hút máu, vì nó cần đạm trong máu để nuôi trứng. Khi chích, muỗi bơm vào da một ít nước bọt có chất chống đông máu để hút cho trơn tru. Hệ miễn dịch nhận ra các chất lạ ấy và giải phóng histamine, khiến mạch máu quanh chỗ đốt giãn ra, vùng da sưng thành nốt và các đầu dây thần kinh báo ngứa.
Cùng một con muỗi, có người nổi nốt to, có người gần như không thấy gì, vì mức phản ứng của mỗi cơ thể khác nhau. Gãi làm nốt sưng hơn và dễ trầy xước nhiễm trùng. Chườm mát và để yên thường giúp nốt dịu đi sau ít giờ.
Câu 4. Vì sao muỗi cứ nhè người này mà đốt, bỏ qua người ngồi bên cạnh?
Gợi ý: Muỗi tìm mồi chủ yếu bằng "mũi", không phải bằng mắt.
Đáp án: Muỗi lần ra người nhờ khí CO2 trong hơi thở, nhiệt cơ thể và mùi trên da. Mùi da do mồ hôi và vi khuẩn sống trên da tạo ra, mà hệ vi khuẩn của mỗi người mỗi khác, nên có người "thơm" với muỗi hơn hẳn người khác. Người to, thở nhiều, vừa vận động xong hoặc đổ mồ hôi cũng toả nhiều tín hiệu hơn. Quần áo tối màu dễ nổi bật với muỗi hơn quần áo sáng.
Chuyện nhóm máu thì có vài nghiên cứu nhắc tới, nhưng kết quả chưa thống nhất, nên đừng vội đổ cho nhóm máu. Còn tiếng vo ve bên tai là tiếng đôi cánh đập hàng trăm lần mỗi giây; nó to nhất đúng lúc muỗi bay quanh đầu, nơi hơi thở toả CO2 nhiều nhất.
Thạch sùng trên trần nhà: đôi chân dính mà không có keo
Thạch sùng là cư dân được việc nhất nhà: ăn muỗi, ăn kiến, ăn cả bướm đêm, chỉ thỉnh thoảng làm rơi một mẩu đuôi.
Câu 5. Vì sao thạch sùng bò ngược trên trần mà không rơi?
Gợi ý: Bàn chân thạch sùng không có giác hút, cũng không tiết keo.
Đáp án: Dưới các ngón chân thạch sùng có những nếp da phủ hàng trăm nghìn sợi lông cực nhỏ, mỗi sợi lại chẻ ra thành hàng trăm đầu tí hon hơn nữa. Các đầu này áp sát vào bề mặt đến mức giữa chúng và mặt trần xuất hiện lực hút giữa các phân tử, gọi là lực van der Waals. Từng điểm thì yếu, nhưng cộng lại hàng triệu điểm thì đủ giữ cả con vật treo ngược.
Muốn nhấc chân, thạch sùng chỉ cần cuộn ngón lên theo một góc, các sợi lông bong ra dễ dàng. Các nhà khoa học đã bắt chước cấu trúc này để làm băng dính khô dán đi dán lại được. Mặt tường quá bụi hoặc quá ướt thì chân dính kém hơn, nên thạch sùng hay chọn trần nhà sạch, khô.
Câu 6. Vì sao thạch sùng đứt đuôi vẫn sống, còn khúc đuôi thì cứ giãy mãi?
Gợi ý: Đuôi rơi ra không phải tai nạn, mà là một cách thoát thân được thiết kế sẵn.
Đáp án: Xương đuôi thạch sùng có những chỗ dễ tách. Khi bị chộp đuôi, nó tự co cơ cho đuôi đứt ngay tại chỗ đó, mạch máu và cơ xung quanh khép lại nên mất rất ít máu. Khúc đuôi rời ra vẫn giãy thêm một lúc vì dây thần kinh và cơ trong đó còn hoạt động, kẻ săn mồi bị cái đuôi ngoe nguẩy thu hút còn chủ nhân thì chuồn mất.
Đuôi sẽ mọc lại sau vài tuần, nhưng phần mới có lõi bằng sụn chứ không phải xương, thường ngắn hơn và khác màu. Mất đuôi cũng là mất kho dự trữ mỡ, nên thạch sùng không đứt đuôi vô cớ. Đừng bắt chúng bằng cách túm đuôi, vừa hại con vật vừa chẳng bắt được.
Ruồi và gián: hai cao thủ né đòn trong căn bếp
Ai từng cầm vỉ ruồi đi khắp nhà đều biết cảm giác thua một đối thủ nặng chưa đến một gam.
Câu 7. Vì sao đập ruồi khó trúng đến vậy?
Gợi ý: Ruồi nhìn thế giới như một đoạn phim quay chậm.
Đáp án: Mắt ruồi là mắt kép gồm hàng nghìn mắt nhỏ, rất nhạy với chuyển động. Ruồi nhận được nhiều hình ảnh mỗi giây hơn mắt người nhiều lần, nên cú vung tay của bạn trong mắt nó chậm rì. Các nghiên cứu quay phim tốc độ cao cho thấy trước khi cất cánh, ruồi đã kịp xoay chân, dồn thế về phía ngược với mối đe doạ, tất cả trong khoảng một phần mười giây.
Vì ruồi thường bật lên và lao về phía trước hoặc chéo lên, mẹo của người hay thắng là nhắm hơi lệch về phía trước con ruồi chứ không nhắm thẳng vào nó, và vung từ từ ở đoạn đầu rồi mới nhanh ở đoạn cuối. Cách hay hơn nữa là đậy kín đồ ăn, đổ rác đều đặn: không có gì ăn thì ruồi chẳng buồn ghé.
Câu 8. Vì sao gián chết thường nằm ngửa bụng lên trời?
Gợi ý: Hãy nhìn hình dáng con gián: lưng tròn, chân dài, thân dẹt.
Đáp án: Gián khoẻ mạnh thì lật ngửa vẫn tự lật lại được bằng cách đạp chân, vẫy cánh. Nhưng khi yếu đi, nhất là khi trúng thuốc diệt côn trùng làm rối loạn thần kinh, cơ bắp co giật không còn phối hợp. Lưng gián tròn và nặng hơn phần bụng, chân lại dài, nên khi ngã ra nó dễ nằm ngửa và không đủ sức lật lại, rồi chết trong tư thế đó.
Vì thế thấy gián nằm ngửa đạp chân giữa nhà thường là dấu hiệu nó vừa dính thuốc ở đâu đó. Khi dùng thuốc diệt côn trùng, đọc kỹ hướng dẫn, để xa thức ăn, trẻ nhỏ và thú cưng; giữ bếp khô, kín rác mới là cách chặn gián bền lâu.
Đêm hè: ánh đèn đom đóm, tiếng ve và mạng nhện
Ba câu cuối dành cho những vị khách chỉ xuất hiện rõ nhất khi trời nóng.
Câu 9. Vì sao đom đóm phát sáng mà không nóng?
Gợi ý: Ánh sáng ấy đến từ một phản ứng hoá học, không phải từ việc đốt nóng thứ gì.
Đáp án: Ở phần cuối bụng đom đóm có một chất tên luciferin. Khi gặp enzyme luciferase cùng oxy và nguồn năng lượng của tế bào, luciferin bị biến đổi và phát ra ánh sáng. Gần như toàn bộ năng lượng của phản ứng thành ánh sáng, rất ít thành nhiệt, nên người ta gọi đó là ánh sáng lạnh. So với bóng đèn sợi đốt, nơi phần lớn điện năng biến thành nhiệt, đom đóm tiết kiệm hơn hẳn.
Đom đóm nhấp nháy để tìm bạn đời: mỗi loài có nhịp chớp riêng, con đực bay chớp tín hiệu, con cái đậu dưới cỏ chớp đáp lại. Đèn đường, đèn sân quá sáng làm chúng khó nhìn thấy tín hiệu của nhau, một trong những lý do đom đóm ngày càng hiếm ở thành phố.
Câu 10. Vì sao ve sầu kêu inh ỏi vào mùa hè?
Gợi ý: Chỉ con đực kêu, và nó không dùng miệng.
Đáp án: Hai bên bụng ve đực có một cặp màng cứng gọi là màng phát âm. Cơ bên trong co giãn rất nhanh làm màng bật vào bật ra liên tục, mỗi lần bật tạo một tiếng tách, hàng trăm tiếng tách mỗi giây nối thành tiếng kêu ri ri. Bụng ve phần lớn rỗng nên hoạt động như hộp cộng hưởng, khuếch đại âm thanh lên rất to so với cơ thể bé xíu.
Ve kêu để gọi bạn tình. Chúng sống phần lớn đời dưới đất dưới dạng ấu trùng hút nhựa rễ cây, có loài kéo dài nhiều năm, rồi mới chui lên lột xác thành ve trưởng thành vào mùa nóng và chỉ sống thêm vài tuần. Mùa hè vì thế là mùa ve "đi tìm nhau", và trời càng nóng, ve càng hoạt động mạnh.
Câu 11. Vì sao nhện không bị dính vào chính mạng lưới của mình?
Gợi ý: Không phải sợi tơ nào trên lưới cũng dính.
Đáp án: Một mạng nhện tròn có hai loại tơ chính. Các sợi khung và sợi nan hoa toả từ tâm ra là tơ khô, không dính. Chỉ sợi xoắn ốc bắt mồi mới được phủ những giọt keo li ti. Nhện biết rõ đường nào là đường khô và thường đi trên các sợi nan hoa, chỉ chạm vào sợi dính bằng đầu chân rất khéo.
Chân nhện còn có lông và móc nhỏ giúp tiếp xúc với tơ ở ít điểm, và theo một số nghiên cứu, bề mặt chân có lớp phủ làm keo khó bám. Nếu lỡ dính thì nhện cũng gỡ ra được. Côn trùng bay ngang thì không có những lợi thế ấy, nên trở thành bữa tối.
Chuyện thật đằng sau: sống chung hoà bình với "hộ khẩu phụ"
Muốn hết kiến, xoá đường đi của chúng. Lau sạch vệt kiến bằng nước xà phòng, đậy kín đường, mật ong, hũ đồ ngọt, lau vụn bánh trên bàn. Tìm chỗ kiến chui vào (khe cửa, chân tường) mà bít lại. Không còn mùi để theo, kiến mất hứng quay lại.
Diệt muỗi từ chỗ đẻ trứng. Muỗi đẻ trứng ở nước đọng: chậu cây, lốp xe cũ, chai lọ, máng nước. Đổ bỏ nước đọng mỗi tuần, đậy kín chum vại, thả cá ăn bọ gậy vào bể. Ngủ màn vẫn là cách rẻ và chắc nhất, nhất là với trẻ nhỏ.
Thạch sùng là đồng minh. Thạch sùng ăn côn trùng, không cắn người và không có nọc độc. Phiền nhất là phân của chúng, chỉ cần lau đi. Đừng đánh hay bắt bằng cách túm đuôi.
Dùng thuốc diệt côn trùng cho đúng. Đọc nhãn, xịt theo liều, để xa thức ăn, trẻ nhỏ, chó mèo và bể cá; mở cửa cho thoáng sau khi xịt. Thuốc chỉ là phần phụ, giữ nhà khô, kín rác mới là phần chính.
Nốt muỗi đốt sưng to bất thường thì đi khám. Phần lớn nốt muỗi tự lặn. Nhưng nếu sưng lan rộng, chảy mủ, hoặc sốt sau khi bị muỗi đốt nhiều, nên đi khám để được kiểm tra, vì muỗi có thể truyền một số bệnh như sốt xuất huyết.
Câu hỏi thường gặp
Thạch sùng tặc lưỡi là đang làm gì?
Tiếng tặc lưỡi là cách thạch sùng giao tiếp, thường để báo lãnh thổ hoặc gọi bạn tình, nghe nhiều vào ban đêm khi chúng ra kiếm ăn. Đó là tiếng kêu bình thường của con vật, không mang ý nghĩa báo điềm gì cả, dù dân gian có nhiều câu nói vui quanh tiếng tặc lưỡi này.
Vì sao bị kiến cắn có con thì rát, có con lại đau buốt?
Mỗi loài kiến tự vệ một kiểu. Nhiều loài kiến cắn rồi xịt axit formic vào vết cắn nên thấy rát. Kiến lửa và một số loài khác có ngòi đốt ở đuôi, tiêm nọc vào da nên đau buốt và có thể nổi mụn mủ. Rửa sạch bằng nước xà phòng, chườm lạnh; sưng nhiều hay khó thở thì đi khám ngay.
Chuồn chuồn bay thấp có phải sắp mưa không?
Có nhiều cách giải thích. Một giải thích hay được nêu là trước mưa không khí ẩm hơn, nhiều côn trùng nhỏ bay thấp, chuồn chuồn bay thấp theo để săn mồi. Nhưng chuồn chuồn bay thấp còn vì nhiều lý do khác, nên đây chỉ là kinh nghiệm dân gian để tham khảo, muốn biết có mưa thì xem bản tin thời tiết.
Vì sao trời mưa thì ốc sên và giun bò ra nhiều?
Ốc sên cần giữ cơ thể ẩm để di chuyển và thở qua da, trời khô thì chúng trốn dưới lá, trong khe. Mưa làm mọi bề mặt ẩm, đó là thời điểm lý tưởng để ra kiếm ăn và di chuyển xa. Giun đất bò lên khi mưa lớn vì đất ngập nước, và mặt đất ướt giúp chúng di chuyển dễ hơn.
Đèn bắt muỗi có diệt được hết muỗi trong nhà không?
Không nên trông đợi quá nhiều. Đèn dùng ánh sáng để dụ thường bắt được nhiều côn trùng bay về phía sáng hơn là muỗi, vì muỗi tìm người chủ yếu bằng CO2 và mùi cơ thể. Dọn chỗ nước đọng, ngủ màn, đóng lưới cửa sổ vẫn hiệu quả hơn.
Nhện trong nhà có cần diệt không?
Phần lớn nhện nhỏ trong nhà vô hại với người và còn giúp bắt muỗi, ruồi. Nếu thấy mạng nhện vướng víu thì quét đi là đủ. Ở Việt Nam có vài loài nhện cắn đau, nên đừng dùng tay không bắt nhện lạ; bị cắn mà sưng đau nhiều thì đi khám.