Ngón tay nhăn khi ngâm nước lâu không đơn thuần vì da "ngấm nước". Người ta quan sát từ lâu rằng ngón tay bị tổn thương dây thần kinh thì ngâm bao lâu cũng không nhăn, nghĩa là đây là một phản ứng do hệ thần kinh điều khiển: các mạch máu dưới da ngón tay co lại, phần thịt đầu ngón xẹp bớt, lớp da ngoài gấp thành nếp.
Phòng tắm là căn phòng nhỏ nhất nhà nhưng có đủ hoá học, âm học và sinh học. 11 câu đố dưới đây đi từ đầu ngón tay sang tấm gương, vòi sen, xà phòng và chậu đồ giặt, có gợi ý trước và đáp án sau. Đố nhau lúc xếp hàng chờ tới lượt tắm buổi sáng, ít nhất cũng đỡ sốt ruột.
Đầu ngón tay và tấm gương mờ
Hai câu đầu tiên ai cũng tự trả lời được, cho tới khi được hỏi lại "chắc không?".
Câu 1. Vì sao ngâm nước lâu thì đầu ngón tay, ngón chân bị nhăn?
Gợi ý: Thử nghĩ vì sao chỉ đầu ngón mới nhăn, còn mu bàn tay thì không.
Đáp án: Đây là phản ứng có điều khiển của hệ thần kinh giao cảm. Khi da ngón tay ngâm nước một lúc, các mạch máu nhỏ dưới da co lại, thể tích phần mô đầu ngón giảm. Lớp da ngoài ở đầu ngón vốn dày và gắn chặt với mô bên dưới theo những đường nhất định, nên khi "ruột" xẹp thì da gấp lại thành nếp nhăn. Bằng chứng mạnh nhất: ngón bị đứt dây thần kinh thì không nhăn.
Vì sao cơ thể lại có phản ứng này thì còn tranh luận. Một giả thuyết cho rằng nếp nhăn như rãnh lốp xe, giúp cầm đồ vật ướt chắc hơn; có thí nghiệm ủng hộ, cũng có thí nghiệm không thấy khác biệt. Hiện chưa có kết luận dứt khoát.
Câu 2. Vì sao gương nhà tắm mờ hơi sau khi tắm nước nóng, mà chỉ mờ mặt gương chứ không mờ đều cả phòng?
Gợi ý: Mặt gương là chỗ lạnh hơn không khí trong phòng.
Đáp án: Tắm nước nóng làm không khí trong phòng ấm và chứa rất nhiều hơi nước. Mặt gương, tường gạch men gần cửa sổ là những bề mặt nguội hơn. Hơi nước gặp bề mặt lạnh thì ngưng lại thành hàng tỉ giọt li ti, các giọt này tán xạ ánh sáng khiến gương mờ đục. Tường cũng ướt, chỉ là ta ít để ý vì nó không phải để soi.
Mẹo bớt mờ: bật quạt hút hoặc hé cửa khi tắm, hoặc thoa mỏng một lớp xà phòng rồi lau khô, lớp này làm nước dàn thành màng mỏng trong suốt thay vì đọng giọt. Gương có sưởi dùng một tấm nhiệt mỏng giữ mặt gương ấm.
Xà phòng và tiếng hát
Hai món đặc sản của phòng tắm: bọt và giọng ca.
Câu 3. Vì sao chỉ có nước thì không rửa trôi được dầu mỡ, thêm xà phòng thì được?
Gợi ý: Mỗi phân tử xà phòng có hai đầu với hai "sở thích" khác nhau.
Đáp án: Dầu và nước không hoà vào nhau. Phân tử xà phòng có một đầu ưa nước và một đuôi dài ưa dầu. Khi gặp vết dầu, các đuôi ưa dầu cắm vào giọt dầu, đầu ưa nước chĩa ra ngoài, bao quanh giọt dầu thành những hạt nhỏ gọi là mixen. Bên ngoài mixen là nước "thích", nên nước cuốn được chúng trôi đi.
Đây cũng là lý do rửa tay bằng xà phòng hiệu quả với nhiều loại vi rút có vỏ bọc chất béo: xà phòng phá vỡ lớp vỏ ấy. Muốn sạch thì cần thời gian và chà xát, xoa đủ các kẽ tay chừng hai mươi giây.
Câu 4. Vì sao hát trong nhà tắm nghe hay hơn hát ngoài phòng khách?
Gợi ý: Nhìn các bức tường gạch men trơn bóng và căn phòng bé tí.
Đáp án: Phòng tắm nhỏ, tường và sàn cứng, nhẵn, gần như không có rèm hay đệm hút âm. Âm thanh dội qua lại rất nhiều lần, tạo tiếng vang ngắn làm giọng dày và tròn hơn, những chỗ hụt hơi hay lệch nốt nhẹ cũng được tiếng vang "phủ" lên. Kích thước phòng nhỏ còn khuếch đại một vài tần số trầm nhất định, giọng nghe ấm hơn.
Phòng thu âm làm điều ngược lại: dán vật liệu hút âm để thu giọng "thật" rồi mới thêm tiếng vang bằng thiết bị. Nên nếu giọng bạn trong nhà tắm như ca sĩ mà ra quán hát thì khác, không phải lỗi của micro.
Rèm tắm, vòi sen và nước nóng đến muộn
Ba câu về những chuyện nho nhỏ mà ai đứng dưới vòi sen cũng từng gặp.
Câu 5. Vì sao rèm tắm cứ phồng vào phía người đang tắm?
Gợi ý: Đây là câu có nhiều cách giải thích, và các nhà khoa học từng mất công mô phỏng hẳn bằng máy tính.
Đáp án: Có nhiều cách giải thích. Một là không khí trong buồng tắm nóng lên, bốc lên cao, không khí lạnh hơn bên ngoài lùa vào từ phía dưới đẩy chân rèm vào trong. Hai là dòng nước phun ra kéo theo không khí, tạo một vùng xoáy có áp suất thấp hơn ở giữa buồng tắm, kéo rèm vào. Cả hai cơ chế có thể cùng góp phần, tuỳ nước nóng hay lạnh.
Thực tế là tắm nước lạnh rèm vẫn bị hút vào, nên giải thích chỉ dựa vào hơi nóng là chưa đủ. Mẹo đơn giản: dùng rèm có gắn vật nặng hoặc nam châm ở chân, hoặc thanh treo rèm cong ra ngoài.
Câu 6. Vì sao vòi sen lâu ngày bị nghẹt lỗ và có cặn trắng?
Gợi ý: Nước máy ở nhiều nơi chở theo một thứ khoáng mà ấm đun nước cũng hay gặp.
Đáp án: Nước ở nhiều vùng là nước cứng, chứa nhiều canxi và magiê hoà tan. Khi nước bay hơi trên đầu vòi sen hoặc bị đun nóng, các khoáng chất lắng lại thành cặn trắng, chủ yếu là canxi cacbonat. Lớp cặn dày dần, bít các lỗ nhỏ, tia nước phun lệch hoặc yếu đi.
Giấm và axit citric (bột chanh) hoà tan được cặn canxi. Tháo đầu vòi ngâm vào giấm pha loãng vài giờ, chải nhẹ, xả sạch là lỗ thông. Vòi mạ đặc biệt thì xem hướng dẫn của nhà sản xuất trước khi ngâm axit.
Câu 7. Vì sao mở vòi nóng phải chờ một lúc nước mới ấm?
Gợi ý: Câu này dễ, nhưng hay bị bỏ qua khi tính tiền điện tiền nước.
Đáp án: Vì đoạn ống từ bình nóng lạnh tới vòi đang chứa sẵn nước đã nguội. Mở vòi ra, lượng nước nguội ấy phải chảy hết trước thì nước nóng từ bình mới tới nơi. Ống càng dài, bình đặt càng xa vòi, thời gian chờ càng lâu và càng phí nhiều nước.
Ống nước nóng còn mất nhiệt dọc đường, nhất là ống đi qua tường lạnh. Bọc cách nhiệt cho ống và đặt bình gần nơi dùng nhiều nhất là cách gọn. Lắp đặt hay di chuyển bình nóng lạnh có dính tới điện và nước thì để thợ làm.
Chậu đồ giặt: áo co và áo ố
Hai câu dành cho người từng mở máy giặt ra và thấy chiếc áo len của mình vừa vặn với… con mèo.
Câu 8. Vì sao áo len giặt nước nóng bị co nhỏ lại?
Gợi ý: Nhìn sợi len dưới kính lúp, bề mặt của nó giống vảy cá.
Đáp án: Sợi len (lông cừu) có các vảy nhỏ xếp chồng lên nhau. Gặp nước nóng, xà phòng và sự cọ xát, các vảy mở ra, móc vào nhau và chỉ trượt được theo một chiều, các sợi kéo nhau co chặt lại. Quá trình này gọi là nỉ hoá, xảy ra một chiều, nên áo đã co thì gần như không kéo lại được như cũ.
Áo cotton co theo cách khác: khi dệt, sợi bị kéo căng; giặt nước nóng hay sấy nóng làm sợi giãn ra rồi co về trạng thái "nghỉ". Vì vậy đọc nhãn giặt trước khi giặt, len thì giặt tay nước mát, ấn nhẹ chứ không vò.
Câu 9. Vì sao áo trắng hay bị ố vàng ở vùng nách?
Gợi ý: Thủ phạm không chỉ có mồ hôi.
Đáp án: Mồ hôi tự nó gần như trong, nhưng chứa muối, protein và chất béo. Những chất này bám vào sợi vải, lâu ngày bị oxy hoá thành màu vàng. Lăn khử mùi loại có muối nhôm thường bị cho là làm vệt ố đậm và cứng hơn, vì muối nhôm kết hợp với mồ hôi và chất tẩy đọng lại trong sợi.
Giặt sớm sau khi mặc, đừng để áo dính mồ hôi qua nhiều ngày. Chờ lăn khử mùi khô hẳn rồi mới mặc áo. Vệt ố cũ có thể xử lý bằng cách ngâm với chất tẩy có oxy dành cho đồ trắng, tránh dùng nước tẩy chứa clo trên vết protein vì có thể làm vàng đậm hơn.
Khăn tắm cứng và cốc nước cam đắng
Hai câu chốt, một câu cho người phơi khăn, một câu cho người vừa đánh răng xong đã vội uống nước cam.
Câu 10. Vì sao khăn tắm phơi nắng khô xong thì cứng khô ráp?
Gợi ý: Khăn phơi trên dây thì đứng yên suốt quá trình khô.
Đáp án: Khi khăn khô từ từ mà không được giũ, các sợi bông nằm im, nước bay hơi dần, những sợi ở gần nhau bị kéo dính lại bởi lực của màng nước cuối cùng và các liên kết hydro giữa sợi. Khoáng chất trong nước cứng và cặn bột giặt không xả sạch cũng đọng lại, làm sợi cứng thêm.
Giũ mạnh khăn trước khi phơi và giũ lại khi khô cho sợi tơi ra. Dùng lượng bột giặt vừa phải và xả đủ nước. Nước xả vải làm mềm nhưng dùng nhiều quá lại phủ lên sợi, khiến khăn thấm nước kém hơn.
Câu 11. Vì sao vừa đánh răng xong uống nước cam thấy đắng lạ?
Gợi ý: Có một chất tạo bọt trong nhiều loại kem đánh răng đang "trêu" lưỡi bạn.
Đáp án: Nhiều loại kem đánh răng chứa chất tạo bọt natri lauryl sunfat (SLS). Chất này tạm thời làm giảm khả năng cảm nhận vị ngọt của lưỡi, đồng thời được cho là làm các thụ thể vị đắng nhạy hơn. Nước cam vốn có vị chua ngọt và chút đắng nhẹ; mất phần ngọt, phần đắng và chua nổi lên.
Hiệu ứng chỉ kéo dài một lúc ngắn, súc miệng và chờ một chút là vị giác trở lại bình thường. Kem đánh răng không chứa SLS ít gây hiện tượng này hơn. Thói quen ăn sáng trước rồi mới đánh răng cũng tránh được chuyện này.
Chuyện thật đằng sau: mấy mẹo cho phòng tắm và chậu giặt
- Đọc nhãn giặt. Hình chậu nước có số chỉ nhiệt độ tối đa, hình bàn tay là giặt tay. Áo len, lụa, đồ có in hình nên lộn trái, giặt nước mát.
- Phòng tắm luôn có đường thoát ẩm. Quạt hút hoặc cửa sổ hé giúp gương bớt mờ, tường bớt mốc, khăn mau khô.
- Ngâm giấm cho vòi sen vài tháng một lần. Ở nơi nước cứng, việc này giữ tia nước đều và đỡ tốn nước vì không phải mở to.
- Không trộn các chất tẩy rửa với nhau. Nước tẩy có clo trộn với chất tẩy có axit hoặc amoniac sinh ra khí độc. Dùng từng loại một, phòng thoáng.
- Điện trong phòng tắm để thợ lo. Bình nóng lạnh, ổ cắm, đèn sưởi ở nơi ẩm ướt cần lắp đúng kỹ thuật, có chống giật. Thấy rò điện, tê tay khi chạm vòi thì ngắt cầu dao và gọi thợ.
Mỗi câu đố trong phòng tắm đều trả lời được bằng chính căn phòng ấy: một tấm gương, một cục xà phòng, một chiếc áo len co rút. Lần tới đứng hát dưới vòi sen, bạn có thêm lý do để tự tin, và cả lý do để khiêm tốn khi ra ngoài.
Câu hỏi thường gặp
Ngón tay nhăn khi ngâm nước có hại gì không?
Không. Đây là phản ứng bình thường, hết sau khi lau khô và chờ một lúc. Điều đáng chú ý là ngón tay không nhăn chút nào sau khi ngâm lâu, vì có thể liên quan tới dây thần kinh; trường hợp đó nên hỏi bác sĩ nếu kèm tê bì hay mất cảm giác.
Vì sao ngâm nước biển lâu thì ngón tay nhăn chậm hơn ngâm nước ngọt?
Người ta thường quan sát thấy nhăn chậm hơn trong nước mặn, có thể vì chênh lệch nồng độ muối giữa nước và da nhỏ hơn nên nước khó thấm vào lớp da ngoài, phản ứng khởi phát muộn hơn. Cơ chế chi tiết vẫn đang được nghiên cứu thêm.
Sữa tắm và xà phòng cục cái nào sạch hơn?
Cả hai đều có chất hoạt động bề mặt làm sạch theo cùng một nguyên lý. Khác biệt chủ yếu ở độ kiềm, chất dưỡng ẩm và hương liệu. Da khô, nhạy cảm thì chọn loại dịu nhẹ, ít hương liệu. Sạch hay không phụ thuộc vào cách rửa và thời gian chà xát nhiều hơn.
Giặt nước nóng có diệt khuẩn tốt hơn không?
Nước nóng giúp đánh bay dầu mỡ và diệt một phần vi khuẩn tốt hơn, hợp với khăn tắm, ga trải giường, đồ lót bằng cotton. Nhưng nó làm co len, phai màu và hỏng sợi tổng hợp. Phần lớn quần áo hằng ngày giặt nước mát hoặc ấm với bột giặt là đủ sạch.
Có nên phơi khăn tắm trong nhà tắm không?
Phòng tắm ẩm và kín nên khăn lâu khô, dễ có mùi và nấm mốc. Tốt hơn là phơi khăn ở chỗ thoáng, có nắng hoặc gió, và giặt khăn thường xuyên. Nếu buộc phải để trong nhà tắm thì trải khăn rộng ra và bật quạt hút sau khi tắm.
Vì sao kem đánh răng có sọc màu ra đúng sọc mà không lẫn vào nhau?
Các phần màu khác nhau được bơm vào tuýp thành những dải nằm song song, kem đặc nên không trộn lẫn. Khi bóp, cả tuýp cùng bị ép, các dải đi ra cùng nhau qua miệng tuýp như những làn đường chạy song song, nên sợi kem trên bàn chải vẫn giữ sọc.