Nắp bút bi có lỗ chủ yếu vì an toàn: nếu một em nhỏ lỡ ngậm rồi hít nắp bút vào cổ họng, cái lỗ ấy để lại một khe cho không khí đi qua trong lúc chờ người lớn xử lý. Nhiều nhà sản xuất làm theo tiêu chuẩn quốc tế về nắp bút giảm nguy cơ ngạt (ISO 11540), nên lỗ trên nắp không phải trang trí cho vui.
Cái bàn học tưởng nhàm chán hoá ra chứa cả chục câu hỏi như vậy. Dưới đây là 11 câu đố "vì sao" về bút, giấy, tẩy và thước. Mỗi câu có một dòng gợi ý để bạn thử đoán trước, rồi mới tới đáp án kèm lời giải thích. Đố bạn bè trong giờ nghỉ, đố con cháu lúc làm bài xong, hoặc tự đố mình: ai đoán đúng quá nửa thì được quyền chọn cây bút đẹp nhất trong hộp.
Nắp bút và thân bút: những cái lỗ không ai để ý
Hai câu mở màn về cây bút bi, món đồ ai cũng có ít nhất ba chiếc mà chẳng biết chiếc nào đã đi đâu.
Câu 1. Vì sao nắp bút bi lại có lỗ ở đầu?
Gợi ý: Hãy nghĩ tới người hay cắn nắp bút nhất trong lớp, và chuyện gì xảy ra nếu lỡ nuốt.
Đáp án: Lỗ trên nắp là chi tiết an toàn. Trẻ em, và cả không ít người lớn, có thói quen ngậm nắp bút khi suy nghĩ. Nếu nắp lọt vào đường thở, lỗ hở giúp không khí vẫn lọt qua được một phần, kéo dài thời gian để người xung quanh kịp sơ cứu và đưa đi cấp cứu. Đó là lý do nhiều nắp bút có lỗ ở đỉnh hoặc khe dọc thân nắp.
Lỗ còn có tác dụng phụ: lúc đậy nắp, không khí trong nắp thoát ra dễ hơn, không bị nén lại đẩy mực. Nhưng lý do chính vẫn là chuyện an toàn, nên mẹo thật ở đây rất đơn giản: cắn nắp bút không làm bài văn hay hơn.
Câu 2. Vì sao thân nhiều cây bút bi có một lỗ nhỏ xíu bên hông?
Gợi ý: Mực nằm trong ống kín, nhưng không khí bên ngoài thì thay đổi theo thời tiết và độ cao.
Đáp án: Lỗ nhỏ trên thân giúp áp suất bên trong bút bằng với bên ngoài. Khi trời nóng hoặc khi mang bút lên cao (đi máy bay chẳng hạn), không khí kẹt trong thân bút nở ra. Nếu không có đường thoát, chênh lệch áp suất có thể đẩy mực ra đầu bi, làm lem túi áo, hoặc ngược lại khiến mực khó chảy.
Không phải mẫu bút nào cũng có lỗ ở thân, vì có loại để đường thoát khí ở chỗ khác như khe ở đuôi bút. Nhìn kỹ một cây bút trong suốt, bạn sẽ thấy ống mực không bao giờ được bịt kín hoàn toàn ở đầu sau.
Bút chì: sáu cạnh, chẳng có chì, lại còn chia hạng
Bút chì là món đồ cũ kỹ nhất trên bàn, nên nó cũng giữ nhiều bí mật nhất.
Câu 3. Vì sao bút chì thường có hình lục giác thay vì tròn?
Gợi ý: Đặt một cây bút tròn lên bàn hơi nghiêng, rồi nhìn nó đi đâu.
Đáp án: Hình sáu cạnh giúp bút chì không lăn khỏi bàn, chuyện rất đáng kể vì ruột chì dễ gãy vụn bên trong khi rơi. Thêm nữa, khi cầm bút bằng ba ngón (ngón cái, ngón trỏ, ngón giữa), các mặt phẳng cho ngón tay tì vào chắc hơn mặt tròn. Sáu cạnh cũng xếp khít trong hộp, và khi xẻ gỗ từ tấm phẳng thì ít hao hơn so với tiện tròn.
Bút chì tròn vẫn có, thường là bút vẽ hoặc bút cho người thích cầm êm tay. Bút chì tam giác thì hay dành cho trẻ mới tập viết, vì ba mặt dẫn ngón tay vào đúng tư thế cầm.
Câu 4. Ruột bút chì có phải làm bằng chì không?
Gợi ý: Tên gọi đôi khi là di sản của một lần người ta đoán sai.
Đáp án: Không. Ruột bút chì hiện nay là hỗn hợp than chì (graphit) và đất sét, nung lên cho cứng. Cái tên "chì" có từ thế kỷ 16, khi người Anh tìm được một mỏ graphit rất sạch và tưởng đó là một dạng của chì, nên gọi nó là "chì đen". Cách gọi theo đến tận hôm nay, dù trong bút chẳng có tí kim loại chì nào.
Vì vậy ngậm đầu bút chì không gây ngộ độc chì như nhiều người lo. Lớp sơn bên ngoài thân bút đời cũ mới là chỗ từng có chất đáng ngại; bút bán cho trẻ em ngày nay phải đạt chuẩn an toàn về sơn. Dù vậy, gặm bút vẫn không phải thói quen nên giữ.
Ký hiệu trên bút và tờ giấy A4 có tính toán
Mấy chữ cái in trên thân bút và kích thước tờ giấy đều có lý do, không ai chọn bừa.
Câu 5. Vì sao bút chì ghi HB, 2B, 4H? Chữ nào đậm hơn?
Gợi ý: Một chữ chỉ độ cứng, một chữ chỉ độ đen.
Đáp án: H là cứng (hard), B là đen (black). Ruột càng nhiều đất sét thì càng cứng, nét càng nhạt và mảnh, đánh dấu H, 2H, 4H. Ruột càng nhiều graphit thì càng mềm, nét càng đậm và dễ lem, đánh dấu B, 2B, 6B. HB nằm ở giữa, vừa cứng vừa đen, nên thành loại bút "đa năng" của học sinh.
Bài thi trắc nghiệm hay dặn tô bằng 2B vì nét đủ đậm để máy chấm đọc được mà vẫn tẩy sạch khi đổi đáp án. Người vẽ phác thảo dùng H để kẻ nét mờ, rồi B để lên bóng đổ.
Câu 6. Vì sao gập đôi tờ A4 lại được đúng tờ A5, không thừa không thiếu?
Gợi ý: Bí mật nằm ở tỉ lệ giữa cạnh dài và cạnh ngắn.
Đáp án: Khổ giấy A có tỉ lệ cạnh dài chia cạnh ngắn bằng căn bậc hai của 2 (xấp xỉ 1,414). Đây là tỉ lệ duy nhất mà khi gập đôi theo cạnh dài, nửa còn lại vẫn giữ đúng tỉ lệ ấy. Nhờ vậy, A3 gập đôi ra A4, A4 gập đôi ra A5, và một trang tài liệu phóng to hay thu nhỏ giữa các khổ không bị méo hay thừa lề.
Tờ A0 có diện tích đúng 1 mét vuông, các khổ nhỏ hơn cứ chia đôi mà ra. Hệ khổ giấy này theo tiêu chuẩn quốc tế ISO 216; ở Bắc Mỹ người ta lại quen khổ Letter, hơi rộng và ngắn hơn A4, nên in tài liệu gửi qua lại hay bị lệch trang.
Tẩy, bút dạ quang và tờ giấy cũ
Ba món đồ nhỏ, ba hiện tượng hoá học và vật lý mà ta thấy hằng ngày.
Câu 7. Vì sao cục tẩy xoá được bút chì mà không xoá được bút bi?
Gợi ý: So sánh nét chì nằm ở đâu và mực bút bi nằm ở đâu trên tờ giấy.
Đáp án: Nét bút chì là những hạt graphit bám hờ trên bề mặt sợi giấy. Cao su của cục tẩy dính hơn giấy, chà qua thì hạt graphit bám vào tẩy và cuộn lại thành vụn. Mực bút bi là chất lỏng có dầu và thuốc nhuộm, thấm vào giữa các sợi giấy rồi khô lại, nên tẩy thường chỉ làm xước giấy chứ không lấy được mực ra.
Loại tẩy cứng ghi "tẩy mực" thực chất có hạt mài, nó mài mỏng lớp giấy chứa mực. Còn bút mực xoá được thì dùng mực đổi màu theo nhiệt: ma sát của đầu tẩy làm nóng mực, mực trở nên trong suốt.
Câu 8. Vì sao nét bút dạ quang trông như phát sáng?
Gợi ý: Ánh nắng có một phần mắt người không nhìn thấy.
Đáp án: Mực dạ quang có chất huỳnh quang. Chất này hấp thụ một phần tia tử ngoại (mắt không thấy) và phát lại thành ánh sáng nhìn thấy, thường là vàng chanh, hồng, xanh lá. Vì vậy nét bút gửi về mắt nhiều ánh sáng hơn mức một mảng màu bình thường phản xạ được, trông rực như tự phát sáng.
Đem tờ giấy có nét dạ quang dưới đèn tím (loại soi tiền) sẽ thấy nét bút sáng rõ hẳn. Còn dưới đèn vàng ấm trong phòng, nơi ít tia tử ngoại, màu dạ quang trông nhạt đi hẳn.
Câu 9. Vì sao sách báo để lâu bị ngả vàng?
Gợi ý: Thủ phạm có sẵn trong gỗ, chỉ chờ ánh sáng và không khí.
Đáp án: Giấy làm từ bột gỗ chứa lignin, chất keo giữ các sợi gỗ với nhau. Dưới ánh sáng và oxy, lignin bị oxy hoá, sinh ra các hợp chất màu vàng nâu. Giấy báo rẻ giữ lại nhiều lignin nên vàng rất nhanh, chỉ vài tuần phơi nắng là đổi màu. Giấy in sách tốt được tẩy bớt lignin và xử lý để ít axit, nên trắng lâu hơn nhiều.
Muốn giữ sách đẹp: tránh nắng chiếu thẳng, tránh chỗ ẩm, không ép hoa lá vào giữa trang. Những vết nâu lốm đốm trên sách cũ là chuyện khác, thường do nấm mốc và tạp chất kim loại trong giấy.
Thước kẻ và cây bút viết ngược
Hai câu cuối dành cho người hay viết khi nằm và người hay đo bằng thước đã sứt mép.
Câu 10. Vì sao vạch số 0 trên nhiều thước kẻ không nằm sát mép?
Gợi ý: Thử nghĩ cái mép thước trông thế nào sau một năm học.
Đáp án: Mép thước là chỗ va chạm nhiều nhất: rơi xuống đất, bị gặm, bị dùng làm dao rọc giấy. Nếu số 0 nằm sát mép, chỉ cần sứt một mảnh nhỏ là mọi phép đo sau đó đều sai. Đặt vạch 0 lùi vào trong một chút thì mép có mòn, phép đo vẫn chuẩn, vì ta đặt vật cần đo trùng vạch 0 chứ không trùng mép.
Ngược lại, thước dây của thợ may và thước cuộn của thợ xây thường tính từ sát đầu, vì đầu thước có miếng kim loại bịt chắc. Cái móc ở đầu thước cuộn còn hơi lỏng có chủ ý: nó trượt ra vào đúng bằng độ dày của chính nó, để đo móc ngoài hay tì trong đều đúng.
Câu 11. Vì sao nằm ngửa viết bút bi lên cuốn sổ giơ cao thì một lúc sau bút tắt mực?
Gợi ý: Mực trong ống chảy về phía nào khi bút chĩa lên trời?
Đáp án: Bút bi thường dựa vào trọng lực: mực đặc trong ống chảy dần xuống viên bi, viên bi lăn trên giấy thì kéo mực ra. Khi chĩa ngòi lên trên, mực tụt về phía đuôi ống, phía sau viên bi chỉ còn không khí. Viết thêm vài dòng là hết mực ở đầu bi, nét chữ đứt dần rồi mất hẳn.
Loại bút có ống mực nén khí, đầu kín, thì viết ngược được, viết trên bề mặt ướt cũng được. Bút gel và bút lông kim viết ngược được lâu hơn bút bi thường một chút nhờ mực loãng thấm theo mao dẫn, nhưng cũng không bền.
Chuyện thật đằng sau: giữ đồ dùng bàn học bền và an toàn
Đừng ngậm nắp bút, nhất là với trẻ nhỏ. Cái lỗ trên nắp chỉ là phương án cuối, không phải lý do để yên tâm. Với trẻ dưới ba tuổi, cất bút có nắp nhỏ ra khỏi tầm tay, giống như với hạt, đồng xu và pin cúc áo.
Bút bi tắc mực thì vạch tròn trên giấy nháp. Thường chỉ là mực ở đầu bi khô lại. Vạch xoắn ốc vài vòng trên giấy nháp, hoặc nắm bút trong lòng bàn tay cho ấm lên một lúc là mực chảy lại. Đừng hơ lửa: vỏ nhựa chảy và mực có thể bắn.
Chọn bút chì theo việc. HB cho viết hằng ngày, 2B cho bài trắc nghiệm, H cho kẻ nét mờ khi vẽ kỹ thuật, 4B trở lên cho vẽ bóng. Trẻ mới tập viết hợp với bút mềm vừa phải để khỏi phải ấn mạnh.
Cất giấy và sách tránh nắng, tránh ẩm. Giấy vàng và giòn đi chủ yếu vì ánh sáng, nhiệt và độ ẩm. Một ngăn tủ khô, kín nắng giữ sách lâu hơn nhiều so với kệ cạnh cửa sổ.
Kiểm vạch 0 trước khi đo. Thước sứt mép hay thước lạ thì nhìn xem vạch 0 nằm đâu, đặt vật trùng vạch chứ không trùng mép. Đo những thứ cần chính xác thì dùng một cây thước, đừng đổi giữa chừng.
Câu hỏi thường gặp
Lỗ trên nắp bút có thật sự cứu được người bị hóc không?
Lỗ hở chỉ giúp không khí lọt qua được một phần, kéo dài thời gian để người xung quanh sơ cứu và gọi cấp cứu. Nó không thay được việc xử trí hóc dị vật. Khi có người bị hóc mà không thở hay không nói được, cần sơ cứu ngay theo hướng dẫn chuẩn và gọi cấp cứu.
Ruột bút chì màu có giống bút chì đen không?
Không giống. Bút chì màu không dùng graphit mà dùng chất màu trộn với sáp hoặc dầu và chất độn, nên nét mềm, khó tẩy hơn. Loại bút chì màu dùng được với nước thì có thêm chất kết dính tan trong nước, quét cọ ướt lên là loang như màu nước.
Vì sao bút chì kim không cần gọt mà vẫn nhọn?
Ruột bút chì kim rất mảnh, thường 0,5 hoặc 0,7 mi-li-mét, và được làm cứng hơn để không gãy. Vì nét đã mảnh sẵn, chỉ cần bấm đẩy ruột ra từng chút là luôn có đầu viết đều. Đổi lại, ruột mảnh dễ gãy nếu ấn mạnh hoặc đẩy ra quá dài.
Khổ giấy A4 rộng bao nhiêu?
A4 rộng 210 mi-li-mét, dài 297 mi-li-mét. A5 bằng nửa A4, tức 148 nhân 210 mi-li-mét. A3 gấp đôi A4, tức 297 nhân 420 mi-li-mét. Nhớ được A4 là suy ra được các khổ khác bằng cách gập đôi hoặc ghép đôi.
Vì sao tờ giấy thi trắc nghiệm hay dặn không được gấp?
Máy chấm đọc phiếu bằng cách quét vị trí các ô đã tô. Nếp gấp, vết nhàu hay vết bẩn có thể làm máy đọc nhầm thành ô tô, hoặc làm phiếu kẹt khi chạy qua máy. Giữ phiếu phẳng, tô kín ô bằng bút chì đủ đậm là cách chắc nhất.