Máy tính và điện thoại có một thói quen rất đều đặn: chúng chọn đúng lúc bạn vội nhất để thông báo "đang cập nhật, vui lòng không tắt máy". Thanh tiến trình chạy nhanh đến chín mươi phần trăm rồi đứng yên, dòng chữ "còn khoảng hai phút" kéo dài hai mươi phút, và sau tất cả, giao diện mới đã dời mất nút bạn hay bấm nhất.
Mười mẩu chuyện vui dưới đây là những lần như vậy: trước giờ trình bày, lúc cần in vé, khi đang thanh toán, giữa đêm khuya. Cuối bài là phần chuyện thật đằng sau: vì sao cập nhật là việc nên làm, và cách hẹn giờ để máy cập nhật lúc bạn ngủ chứ không phải lúc bạn chạy.
Phút cuối trước việc quan trọng
Những lần cập nhật đáng nhớ nhất luôn rơi vào năm phút trước một việc không thể dời.
Trước giờ trình bày
Anh Khoa chuẩn bị bài trình bày cho khách hàng suốt một tuần. Sáng hôm đó anh mở máy sớm mười lăm phút để kiểm tra lần cuối. Màn hình xanh hiện lên: "Đang cập nhật, 0%. Đừng tắt máy."
Anh nhìn đồng hồ, nhìn thanh tiến trình, rồi nhìn đồng nghiệp. Đồng nghiệp lặng lẽ đưa ra chiếc máy của mình. Anh mở tệp từ thư điện tử, mọi thứ chạy ổn.
Buổi trình bày suôn sẻ. Khách hàng khen phần mở đầu rất tự nhiên. Không ai biết lý do: anh Khoa đã mất mười lăm phút luyện tập nên chỉ còn cách nói bằng lời, nhìn vào mắt người nghe thay vì nhìn vào màn hình.
In vé tàu
Chị Mơ cần in vé tàu Tết, chuyến sáu giờ sáng. Năm giờ kém mười lăm, chị bật máy tính. Máy hiện dòng chữ quen thuộc: "Đang hoàn tất bản cập nhật, 34%."
Chị chạy sang mượn điện thoại của con gái để mở vé điện tử, thì phát hiện ứng dụng nhà ga trên máy con bắt cập nhật lên phiên bản mới mới mở được. Hai mẹ con đứng giữa phòng khách nhìn hai thanh tiến trình, một cái ở 41%, một cái ở 12%.
Cuối cùng chị ra ga với vé hiện trên chính điện thoại của mình, thứ chị quên mất là đã tải sẵn từ hôm qua. Nhân viên soát vé quét mã trong ba giây.
Thanh tiến trình và những con số biết nói dối
Không ai tin con số phần trăm trên màn hình cập nhật, nhưng ai cũng nhìn nó chăm chú như nhìn bảng tỉ số.
Còn khoảng hai phút
Màn hình hiện "còn khoảng hai phút". Tèo đi pha mì. Quay lại: "còn khoảng năm phút". Tèo ăn xong mì: "còn khoảng một phút". Tèo rửa bát: "còn khoảng bốn phút".
Tèo ngồi nhìn chằm chằm. Mỗi lần Tèo rời mắt, con số tăng lên. Mỗi lần Tèo nhìn, nó giảm xuống. Tèo kết luận cái máy cũng sợ bị theo dõi.
Sau bốn mươi phút, máy khởi động lại, hiện màn hình chào mừng. Tèo không dám đi đâu nữa, ngồi im đến khi màn hình chính hiện ra hẳn mới dám thở.
Chín mươi chín phần trăm
Bin ngồi chờ điện thoại cập nhật. Thanh tiến trình lên đến chín mươi chín phần trăm trong năm phút, rồi đứng yên ở đó hai mươi phút.
Bin bắt đầu tưởng tượng phần trăm cuối cùng chứa thứ gì nặng nề lắm. Chắc là toàn bộ ảnh chụp mèo của Bin trong ba năm qua. Bin đếm được một nghìn hai trăm tấm.
Khi máy xong, Bin mở thư viện ảnh kiểm tra. Ảnh mèo vẫn còn nguyên, chỉ có điều được sắp xếp lại theo một kiểu mới, và Bin mất thêm mười phút để tìm tấm mình thích nhất.
Giao diện mới, thói quen cũ
Cập nhật xong là lúc bắt đầu một cuộc tìm kiếm mới: nút quen của mình đã chuyển nhà đi đâu.
Nút gửi đi đâu rồi
Sau bản cập nhật, ứng dụng nhắn tin trên máy chị Mơ đổi giao diện. Chị soạn xong tin cho con, tìm mãi không thấy nút gửi. Nút ấy giờ là một hình mũi tên nhỏ màu xám ở góc.
Chị bấm vào hình mũi tên to ở giữa. Đó là nút ghi âm. Máy ghi lại ba giây chị lẩm bẩm "nút gửi ở đâu ta" và gửi đi luôn.
Con chị nghe được, gọi lại ngay: "Mẹ ơi, nút gửi ở góc dưới bên phải ạ." Chị Mơ cảm ơn, và nhận ra đây là lần đầu tiên tin nhắn thoại của chị đến được đúng người nhanh như vậy.
Phông chữ to lên
Anh Khoa cập nhật điện thoại xong, mọi chữ trên màn hình bỗng to gấp rưỡi. Anh tưởng mắt mình có vấn đề, đeo kính vào rồi tháo kính ra, chữ vẫn to.
Anh đưa máy cho con trai. Con trai bấm vài cái, chữ nhỏ lại. Anh hỏi bị lỗi gì. Con trai giải thích bản cập nhật vừa đặt lại cỡ chữ về mặc định. Anh Khoa trước giờ dùng chữ nhỏ nhất, nên mặc định thành ra to.
Anh Khoa suy nghĩ một lúc, rồi bảo con để chữ to như thế. Một tuần sau anh thừa nhận, đọc tin tức đỡ mỏi mắt hẳn. Có những bản cập nhật vô tình làm việc tốt.
Cập nhật giữa đêm và những bất ngờ buổi sáng
Hẹn cập nhật lúc ngủ là ý hay, cho tới khi sáng ra mới biết máy đã tự quyết vài chuyện.
Báo thức im lặng
Tũn để điện thoại tự cập nhật qua đêm, nhưng quên cắm sạc. Sáng ra, Tũn tỉnh dậy vì nắng chiếu vào mặt, nhìn đồng hồ: tám giờ kém năm. Báo thức sáu giờ rưỡi không kêu.
Máy tải, cài, khởi động lại hai lần, ngốn sạch hai mươi phần trăm pin còn lại rồi tắt hẳn lúc năm giờ sáng. Báo thức vẫn nằm nguyên trong máy, chỉ là máy đã ngủ say hơn cả chủ. Tũn chạy đến chỗ hẹn với khách, vừa kịp lúc khách gọi điện hỏi đang ở đâu.
Kể từ bữa đó Tũn có hai chiếc đồng hồ báo thức: một cái trong điện thoại, một cái chạy pin mua ngoài chợ. Cái chạy pin chưa cần cập nhật lần nào.
Hình nền mới
Na sáng dậy, mở điện thoại, thấy hình nền là một bức ảnh núi tuyết rất đẹp. Hình nền cũ là ảnh con mèo Bơ nằm ngửa bụng, chụp từ ba năm trước.
Na đi tìm ảnh cũ khắp thư viện, rồi nhớ ra tấm đó chụp bằng máy cũ, chưa từng sao lưu. Tấm duy nhất còn lại chính là hình nền. Bây giờ đã bị thay.
Na buồn cả buổi sáng. Buổi chiều, con Bơ nằm ngửa bụng đúng y tư thế ấy trên ghế sofa. Na chụp lại, đặt làm hình nền, rồi lần này bật sao lưu ảnh lên ngay.
Thiết bị lạ cũng biết tự cập nhật
Không chỉ máy tính và điện thoại. Ngày nay cái gì cắm điện cũng có thể muốn cập nhật.
Tivi và trận chung kết
Tối chung kết, cả xóm tụ tập nhà bác Hai xem bóng đá. Bác bật tivi lúc bảy giờ năm mươi lăm. Màn hình hiện: "Đang cập nhật phần mềm, vui lòng chờ."
Hai mươi người ngồi nhìn thanh tiến trình. Có người đề nghị rút điện. Bác Hai cản: "Rút giữa chừng là hỏng, tivi này còn trả góp." Có người mở điện thoại xem trực tiếp, cả xóm chụm đầu vào màn hình sáu inch.
Tám giờ mười, tivi xong. Hiệp một vừa có bàn thắng. Cả xóm nhất trí: lần sau bật tivi lúc bảy giờ, cho nó cập nhật trước.
Chiếc đồng hồ đeo tay
Bin mua đồng hồ thông minh để đếm bước chân lúc chạy bộ. Buổi sáng đầu tiên, Bin chạy năm cây số, về nhà mở ra xem: không ghi được bước nào. Đồng hồ đã cập nhật suốt quãng chạy.
Ngày thứ hai, Bin kiểm tra kỹ, chạy năm cây số, đồng hồ ghi đầy đủ. Bin phấn khởi lắm. Ngày thứ ba, đồng hồ lại báo có bản cập nhật mới.
Bin bấm "để sau", rồi chạy. Về nhà, Bin nghĩ: mua đồng hồ để chạy cho khoẻ, cuối cùng phần chạy nhiều nhất trong tuần lại là chạy đi tìm sạc.
Chuyện thật đằng sau: vì sao máy cứ đòi cập nhật
Bản cập nhật thường mang theo ba thứ: vá lỗ hổng bảo mật, sửa lỗi phần mềm, và thêm hoặc thay đổi tính năng. Phần vá bảo mật là quan trọng nhất; nhiều vụ máy bị chiếm quyền hay nhiễm mã độc khai thác những lỗi đã có bản vá từ lâu mà người dùng chưa cài. Vì vậy nhà sản xuất đặt máy tự cập nhật theo mặc định, và đôi khi buộc khởi động lại sau một thời gian hoãn.
Thời gian cập nhật khó đoán vì máy phải tải về, kiểm tra, cài đặt từng phần, rồi sắp xếp lại dữ liệu, tốc độ phụ thuộc vào mạng, ổ cứng và lượng dữ liệu trên máy. Con số "còn hai phút" chỉ là ước tính tại thời điểm đó. Điều quan trọng nhất là không tắt nguồn giữa chừng: ngắt điện khi hệ thống đang ghi tệp có thể làm máy không khởi động được, sửa sẽ lâu hơn nhiều so với ngồi chờ.
Hẹn giờ cập nhật để không bị bất ngờ
Mục tiêu không phải là tắt cập nhật, mà là cho nó chạy vào lúc bạn không cần máy:
- Đặt giờ hoạt động. Hầu hết hệ điều hành cho khai khung giờ bạn hay dùng máy; ngoài khung đó máy mới tự khởi động lại.
- Cập nhật chủ động vào buổi tối. Khi thấy thông báo có bản mới, cắm sạc, bấm cập nhật trước khi đi ngủ thay vì bấm "để sau" mãi.
- Giữ đủ pin và chỗ trống. Thiếu dung lượng hay pin yếu là lý do hay gặp khiến cập nhật kéo dài hoặc thất bại.
- Mở máy sớm trước việc quan trọng. Trước buổi trình bày hay chuyến đi, bật máy từ tối hôm trước, xử lý xong mọi bản cập nhật đang chờ.
- Có phương án dự phòng. Vé, tài liệu quan trọng nên có thêm bản lưu sẵn trên điện thoại hoặc in giấy; báo thức quan trọng có thể đặt thêm một đồng hồ khác.
Sau mỗi bản cập nhật lớn, dành vài phút xem lại cài đặt quen thuộc như cỡ chữ, âm báo, hình nền, sao lưu ảnh. Đôi khi chúng bị đặt về mặc định; phát hiện sớm thì đỡ mất một buổi sáng như Tũn hay Na.
Câu hỏi thường gặp
Tắt máy giữa lúc đang cập nhật có sao không?
Có thể gây lỗi khiến máy không khởi động được, vì hệ thống đang ghi đè các tệp quan trọng. Nếu máy đứng im quá lâu, hãy chờ thêm, kiểm tra đèn ổ cứng hay biểu tượng đang chạy, và tìm hướng dẫn của nhà sản xuất trước khi tắt nguồn cưỡng bức.
Có nên tắt hẳn tính năng tự cập nhật không?
Không nên tắt hẳn, vì bạn sẽ bỏ lỡ các bản vá bảo mật. Cách hợp lý là đặt giờ hoạt động, hoãn ngắn hạn khi đang bận, và chủ động cập nhật vào buổi tối. Với máy cũ đã hết hỗ trợ, cân nhắc thay máy hơn là dùng tiếp mà không có bản vá.
Vì sao cập nhật xong máy lại chạy chậm hơn?
Ngay sau cập nhật, máy thường chạy ngầm việc sắp xếp lại dữ liệu, lập chỉ mục tìm kiếm, cập nhật ứng dụng đi kèm, nên có thể chậm trong vài giờ. Nếu sau vài ngày vẫn chậm rõ rệt, có thể máy cũ không còn hợp với bản mới, hãy kiểm tra dung lượng trống và ứng dụng chạy nền.
Điện thoại báo cập nhật nhưng không đủ dung lượng thì làm gì?
Xoá bớt video lớn, ứng dụng không dùng, tệp tải về cũ, hoặc chuyển ảnh sang nơi lưu trữ khác. Có thể cập nhật qua máy tính nếu nhà sản xuất hỗ trợ cách đó. Đừng xoá dữ liệu quan trọng khi chưa sao lưu.
Thiết bị như tivi, đồng hồ thông minh có cần cập nhật không?
Có, vì chúng cũng kết nối mạng và có thể có lỗ hổng. Bạn có thể bật cập nhật tự động vào ban đêm trong cài đặt, hoặc mở thiết bị sớm hơn trước những lúc cần dùng như trận đấu hay buổi xem phim cả nhà.
Mấy truyện này có hợp kể cho đồng nghiệp lúc chờ họp không?
Hợp, vì ai làm việc với máy tính cũng từng chờ thanh tiến trình. Truyện không nêu tên hãng hay sản phẩm nào, chỉ cười vào cái tình huống quen thuộc, nên kể ở đâu cũng không làm ai phật lòng.